Qaybo yaryar oo ka dhasha gubista shidaalka fosil-ka ayaa laga yaabaa inay maskaxda waxyeelleeyaan si ka badan intii hore loo malaynayay, sida ay muujinayso cilmi-baaris cusub.
Neefsashada walxo yaryar oo wasakhow hawadeed ah ayaa lala xiriiriyay khatar sare oo lagu qaadi karo cudurka Alzheimer’s, sida ay tilmaamayso xog laga ururiyay tobanaan milyan oo Maraykan ah oo da’doodu ka weyn tahay 65 sano. Daraasaddan oo ay sameeyeen saynisyahanno ka tirsan Emory University ee gobolka Georgia ayaa muujisay in walxaha hawada ku jira ee ka dhasha gubista shidaalka fosil-ka ay si toos ah u dhaawici karaan caafimaadka maskaxda.
“Guud ahaan, daraasaddu waxay xoojinaysaa fikrad sahlan: waxa aan neefsanno sannado badan waxay qaabeeyaan sida maskaxdeennu u gabowdo,” ayuu yiri Mark Dallas, oo ah bare ku-xigeen cilmiga neerfaha unugyada ka dhiga Jaamacadda Reading.
Daraasadda, oo Talaadadii lagu daabacay joornaalka Plos Medicine, waxay adeegsatay xog caafimaad iyo xogta goobta ay deggen yihiin 28 milyan oo qof oo Mareykan ah oo 65 sano ka weyn, muddadii u dhexeysay 2000 ilaa 2018. Waxay muujisay in tirada dadka qaba waallida (dementia) ay kordhayso meelaha boostada (postcodes) ay hawadu ku badan tahay walxo yaryar oo wasakh ah.
Saynisyahannadu weli waxay baarayaan sababta wasakhowga hawadu ula xiriirto waallida, waxaana la rumeysan yahay in daraasaddan ay ka caawin karto inay soo koobaan suurtagalnimada sababaha.
Hay’adda Ilaalinta Deegaanka ee Mareykanka (EPA) ayaa dabayaaqadii sanadkii hore jilcisay xeerarka federaalka ee xaddidaya noocan wasakhowga ah, kaas oo inta badan ka yimaada qiiqa baabuurta, dababka kaymaha, iyo hawlaha warshadaha ama gubista shidaalka. Sidoo kale, madaxweynaha Mareykanka Donald Trump ayaa toddobaadkii hore laalay xeer muhiim ah oo saldhig u ahaa awoodda EPA ee nidaaminta qiiqa gaasaska aqalka dhirta lagu koriyo (greenhouse gases).
Ka-qaybgalayaasha daraasadda ayaa celcelis ahaan ku noolaa deegaan hawadiisu laba jibbaar ka sarreysay heerka sannadlaha ah ee ay ku talisay Hay’adda Caafimaadka Adduunka (WHO) si loo yareeyo khataraha caafimaad.
Daraasadda ayaa ogaatay in dadka ku nool meelaha hawadu wasakhaysan tahay ay u nugul yihiin inay qaadaan Alzheimer’s iyo sidoo kale cudurro kale sida dhiig-kar, istaroog, iyo niyad-jab — kuwaas oo iyaguna ah arrimo halis u ah waallida.
Si kastaba ha ahaatee, inta badan kiisaska dheeraadka ah ee Alzheimer’s ee laga helay meelaha wasakhaysan waxay u muuqdeen inay ka madax-bannaan yihiin cudurradan daba-dheeraada, taasoo soo jeedinaysa — inkasta oo aan si cad loo caddayn — in wasakhowgu si toos ah u sababi karo waallida.
Saynisyahanno madax-bannaan ayaa soo dhoweeyay baaxadda weyn ee daraasadda, balse waxay tilmaameen in qiyaasta wasakhowga iyo arrimaha kale sida miisaanka iyo sigaarka lagu saleeyay xogta deegaanka (postcode ama county), halkii si gaar ah qof kasta loogu cabbiri lahaa.
Professor Eef Hogervorst, oo ah agaasimaha cilmi-baarista waallida ee Xarunta Qaranka ee Isboortiga iyo Daaweynta Jimicsiga ee Jaamacadda Loughborough, ayaa sheegtay in dhibaatooyinka wadnaha iyo arrimaha kale ee caafimaad ee ay wasakhowgu kiciyaan ay kaliya qayb ka sharxi karaan xiriirka waallida.
Waxay tiri wasakhowgu waxa kale oo laga yaabaa inuu dhiirrigeliyo uruurinta wasakhyo sun ah (toxic plaques) oo maskaxda ku samaysma ama keeno barar ku dhaca unugyada neerfaha.
Sanadkii hore, saynisyahanno ayaa tilmaamay hal suurtagal: in wasakhowga hawadu kordhiyo samaysanka borotiinno aan caadi ahayn oo isku urura maskaxda, kuwaas oo loo yaqaan Lewy bodies.
Hogervorst waxay ku dartay in hay’adaha dowliga ah iyo shakhsiyaadkuba ay fiiro gaar ah u yeeshaan khatarta wasakhowgu u leeyahay “ma aha oo kaliya waallida, balse sidoo kale cudurro kale oo qaali ku ah nidaamka caafimaadka, kuwaas oo keeni kara naafo, dhimasho hore iyo in qofku waayo madaxbannaanidiisa.”