Overview (Guudmar)
Jeexitaanka seedda Achilles waa dhaawac halis ah oo ku dhaca seedda ugu weyn ee jirka ku taal ee loo yaqaan Achilles tendon. Seedani waxay ku taal dhabarka canqowga waxayna isku xirtaa murqaha kubka (calf muscles) iyo laf ciribta (heel bone). Shaqadeeda ugu muhiimsan waa inay kaa caawiso socodka, orodka, boodista, iyo istaagga suulasha.
Marka seedani jeexanto, waxay noqon kartaa jeex yar (partial tear) ama jeex buuxa (complete rupture). Jeexitaanka buuxa wuxuu ka dhigan yahay in seeddu si buuxda u kala go’day oo aanay si caadi ah shaqadeeda u qaban karin.
Dhaawacani badanaa wuxuu dhacaa marka qofku sameeyo dhaqdhaqaaq xoog leh oo degdeg ah, sida marka si lama filaan ah loo ordo, la boodo, ama jihada si degdeg ah loo beddelo. Dad badan oo uu ku dhaco waxay sheegaan inay maqleen dhawaq “pop” ah ama ay dareemeen sidii qof dhabarka lugta uga dhuftay.
Symptoms (Calaamadaha)
Calaamadaha jeexitaanka Achilles tendon waxay ku bilaaban karaan si lama filaan ah, waxaana ka mid noqon kara:
- Xanuun degdeg ah oo xooggan oo ka dhaca dhabarka canqowga ama kubka lugta.
- Dad badan waxay maqlaan dhawaq “pop” ama dillaac ah marka seeddu jeexanto.
- Dareen ah in qof dhabarka lugta ku dhuftay, inkastoo uusan jirin qof dhab ahaantii ku dhuftay.
- Barar iyo finan madow (bruising) oo ka soo baxa agagaarka ciribta ama kubka.
- Dhibaato socodka, gaar ahaan marka la riixayo cagta si hore loogu socdo.
- Awood la’aan in lagu istaago suulasha ama in cagta la riixo marka la socdo.
- Mararka qaar dhakhtarku wuxuu dareemi karaa meel bannaan ama god yar oo ku yaal seedda meesha ay ka jeexantay.
Calaamadahan waxay badanaa ka dhigaan qofka mid si degdeg ah u ogaada in dhaawac culus dhacay.
When to see your doctor (Goorta aad dhakhtar u tagayso)
Waa muhiim inaad si degdeg ah u raadsato daryeel caafimaad haddii aad:
- maqashay dhawaq “pop” oo ka yimid dhabarka canqowga
- dareentay xanuun degdeg ah oo daran
- awoodi weyday in aad socoto si caadi ah
- ama aadan awoodin in aad istaagto suulasha
Daaweyn degdeg ah waxay ka caawisaa bogsashada seedda waxayna yareyn kartaa khatarta dhibaatooyinka mustaqbalka sida in seeddu mar kale jeexanto ama murqaha lugta daciifaan.
Causes (Sababaha)
Jeexitaanka Achilles tendon badanaa wuxuu dhacaa marka seedda lagu saaro culays aad u badan oo lama filaan ah. Tusaale ahaan:
- marka qofku si degdeg ah u bilaabo orod ama sprint
- marka uu boodo kadibna si xoog leh ugu dego cagta
- marka la sameeyo beddel degdeg ah oo jihada ah sida ciyaaraha
- marka cagtu si lama filaan ah kor ama hoos u foorarsato
Ciyaaraha sida kubadda cagta, tennis, basketball, ama orodka ayaa inta badan la xiriira dhaawacan sababtoo ah waxay ku jiraan dhaqdhaqaaqyo degdeg ah iyo boodid.
Risk factors (Waxyaabaha kordhiya khatarta)
Qaar ka mid ah waxyaabaha kordhiya khatarta dhaawacan waxaa ka mid ah:
- Da’da – dhaawacani inta badan wuxuu ku badan yahay dadka da’doodu u dhaxayso 30 ilaa 50 sano.
- Jinsiga – ragga ayaa ku dhaca dhaawacan ka badan dumarka.
- Ciyaaraha firfircoon – ciyaaraha leh orod, boodid iyo leexasho degdeg ah.
- Jimicsi la’aan kadibna si lama filaan ah loo bilaabo jimicsi culus.
- Daawooyin qaarkood sida steroids ama antibiyootigyo gaar ah oo daciifin kara seedaha.
Diagnosis (Sida loo ogaado)
Dhakhtarku wuxuu ogaadaa jeexitaanka Achilles tendon isagoo sameeya:
- Baadhitaan jireed
Dhakhtarku wuxuu eegayaa bararka, xanuunka, iyo dhaqdhaqaaqa canqowga. - Tijaabada loo yaqaan Thompson test
Tijaabadan dhakhtarku wuxuu cadaadiyaa murqaha kubka lugta. Haddii cagtu aysan dhaqaaqin sida caadiga ah, waxaa laga yaabaa in seeddu jeexantay. - Sawirro caafimaad
Mararka qaar waxaa la isticmaalaa:
- Ultrasound si loo arko seedda
- MRI si si faahfaahsan loo ogaado heerka jeexitaanka
Treatment (Daaweynta)
Daaweynta jeexitaanka Achilles tendon waxay ku xiran tahay dhowr arrimood, sida:
- da’da qofka
- heerka firfircoonida
- heerka jeexitaanka seedda
Guud ahaan, dadka yar yar ama aad u firfircoon, gaar ahaan ciyaartooyda, badanaa waxay doortaan qaliin si seedda loo hagaajiyo haddii ay si buuxda u jeexanto. Dadka waaweyn ama aan aad u firfircoonayn badanaa waxay door bidaan daaweyn aan qaliin ahayn.
Daraasado cusub ayaa muujiyay in labada hab ee qaliinka iyo aan qaliinka ahayn ay mararka qaar leeyihiin natiijooyin aad isugu dhow, gaar ahaan haddii dib-u-tababarka (rehabilitation) si sax ah loo sameeyo.
Nonsurgical treatment (Daaweyn aan qaliin ahayn)
Habkan waxaa lagu daaweeyaa dhaawaca iyadoo aan la sameyn qaliin. Waxay badanaa ka kooban tahay:
- Nasinta seedda iyo in la isticmaalo ulaha socodka (crutches) si culays looga qaado lugta.
- Baraf saaridda meesha dhaawacantay si loo yareeyo bararka iyo xanuunka.
- Daawooyin xanuun baabi’iye ah oo laga heli karo farmashiyaha.
- Xaddidaadda dhaqdhaqaaqa canqowga toddobaadyada hore.
Badanaa canqowga waxaa lagu xiraa:
- boot socod (walking boot) oo leh wax yar oo ciribta kor u qaada
- ama kab adag (cast)
Cagta waxaa lagu hayaa meel hoos u foorarsan si seeddu ugu bogsato si sax ah.
Faa’iidada habkan waa in uu ka fogeeyo khataraha qaliinka, sida infekshanka. Si kastaba ha ahaatee, mararka qaar waxaa jiri karta fursad yar oo seeddu mar kale u jeexanto, waxaana dhici karta in soo kabashadu qaadato waqti dheer.
Surgery (Qaliin)
Qalliinka waxaa lagu sameeyaa si seedda jeexantay dib loogu tolo ama loogu xiro. Dhakhtarku wuxuu sameeyaa jeex yar oo lugta ah kadibna wuxuu isku xiraa labada daraf ee seedda.
Qalliinku wuxuu:
- kordhin karaa xoogga seedda
- yareyn karaa khatarta jeexitaan mar kale
Si kastaba ha ahaatee, sida qalliinnada kale, waxaa jiri kara khataro sida:
- infekshan
- dhibaato neerfaha
- ama bogsasho gaabis ah.
Rehabilitation (Dib-u-tababar / soo kabasho)
Dib-u-tababarku waa qayb aad muhiim u ah daaweynta. Waxaa lagu sameeyaa physical therapy si loo soo celiyo:
- xoogga murqaha
- dabacsanaanta seedaha
- dhaqdhaqaaqa canqowga
Jimicsiyada waxaa lagu bilaabaa si tartiib tartiib ah, waxaana si tartiib ah loogu kordhiyaa culayska lugta.
Soo kabashada guud ahaan waxay qaadan kartaa:
- 6–8 toddobaad kab ama boot
- 3–4 bilood socod caadi ah
- 6–12 bilood ku laabashada ciyaaraha culus
Preparing for your appointment (Is diyaarinta ballanta dhakhtarka)
Markaad u socoto dhakhtarka waxaa fiican inaad:
- qorto goorta dhaawacu dhacay
- sharaxdo siduu u dhacay
- qorto calaamadaha aad dareemayso
- soo qaadato liiska daawooyinka aad qaadato
Tani waxay ka caawinaysaa dhakhtarka inuu si fiican u fahmo xaaladdaada.
What you can do (Waxaad samayn karto)
Inta aad sugayso ama marka dhaawacu cusub yahay waxaad samayn kartaa:
- Nasinta lugta oo aan culays la saarin
- Baraf saaridda 15–20 daqiiqo dhowr jeer maalintii
- Kor u qaadidda lugta si bararku u yaraado
- isticmaal ulaha socodka haddii socodku kugu adag yahay
Tallaabooyinkan waxay yareyn karaan xanuunka waxayna ka hortagi karaan in dhaawacu sii xumaado.