Sarkaal Falastiini ah oo ku sugan Daanta Galbeed ee la haysto ayaa ku tilmaamay ballaarintii ugu dambeysay ee Israa’iil ku kordhisay xakamaynta halkaas mid “soo afjaraysa wadadii” wada-xaajoodyada u dhexeeyay Israa’iiliyiinta iyo Falastiiniyiinta.
Asma al-Sharabati, oo ah ku-simaha duqa magaalada Hebron, ayaa sheegtay in isbeddellada sharci ee cusub ee ay dhawaan ku dhawaaqeen wasiirrada golaha Israa’iil ay ka reebayaan maamulka Falastiiniyiinta go’aamada ku saabsan qorsheynta magaalooyinka iyo horumarinta, xitaa meelaha ay maamulaan Falastiiniyiintu.
Hebron waa meel si joogto ah xiisado uga dhacaan Daanta Galbeed, waa magaalo kala qaybsan, halkaas oo askar ay ilaaliyaan boqolaal deggane Israa’iili ah oo la nool Falastiiniyiin, kuna sugan saldhig ciidan oo Israa’iil leedahay.
Axaddii, golaha amniga ee Israa’iil ayaa ansixiyay isbeddello waaweyn oo lagu sameeyay nidaamkii awood qaybsiga ee Daanta Galbeed, kaas oo la dejiyay saddex iyo toban sano ka hor heshiisyadii Oslo ee uu Maraykanku taageeray, kuwaas oo ay saxiixeen hoggaamiyeyaasha Israa’iil iyo Falastiin.
Isbeddelladaas waxaa ka mid ah ballaarinta xakamaynta Israa’iil oo ka baxsan qabsashada milatari, si ay u bixiso adeegyo degmo meelaha ay maamulaan Falastiiniyiintu, iyo sidoo kale in awood ballaaran oo ay kula wareegto waxa loo yaqaan “goobaha dhaxalka” ee Daanta Galbeed si loo ilaaliyo biyaha, deegaanka iyo kheyraadka qadiimiga ah, sida ay sheegayaan.
Masjidka Ibrahimi
Israa’iil waxay sidoo kale sheegtay inay la wareegi doonto awoodda qorsheynta ee goobta Cave of the Patriarchs ee Hebron, oo ah meel ka mid ah meelaha ugu barakaysan diinta Yuhuudda, taas oo ku dhex taalla Masjidka Ibraahimi ee magaalada.
“Hadda waxay si fudud gacanta ugu dhigi karaan dhisme kasta oo ay ku dhawaaqaan inuu qadiimi yahay, maamulka Falastiiniyiintuna kama mid noqon doonaan wax go’aan ah oo ku saabsan qorsheynta ama horumarinta aagga,” ayay tiri al-Sharabati.
Waxay noo sheegtay in aanay helin ogeysiis rasmi ah oo ku saabsan qorshayaasha Israa’iil, isla markaana ay faahfaahinta ka ogaanaysay warbaahinta Israa’iil.
Dhowr mitir uun ka baxsan suuqa khudaarta ee mashquulka badan ee Hebron, kana gudubta albaabbada birta cawlan ee bar koontaroolka Israa’iil, halkaas oo dukaamada Falastiiniyiinta la xiray, waddooyinkana loo xidhay si loo ilaaliyo degganeyaasha Israa’iil.
Issa Amro
Issa Amro, oo ah dhaqdhaqaaqe Falastiini ah, ayaa ku nool gudaha aagga kala qaybsan ee loo yaqaan H2. Jidka dheer ee gurigiisa tagaa wuxuu maraa beeraha guryaha Falastiiniyiinta iyo waddooyin dhagax ah, ilaa buur dusheeda laga arko xaafadda.
Markii aan gaarnay, lammaane Yuhuud ah oo ultra-Orthodox ah ayaa ku qadaynayay hooska geedaha bannaanka . Deggane Israa’iili ah oo ka yimid guri deris ah ayaa na daba socday inyar.
Gudaha guriga Issa waxaa ku dheggan boorar ay ku qoran tahay “Free Palestine”. Daaqaddiisa waxaa laga arki karaa calan weyn oo Israa’iil ah oo ka babanaya waddooyinka hoose.
Wuxuu tilmaamay dhismayaal Falastiiniyiin ah oo u dhow oo laga raray dadkii deganaa kadib sannado xiisad iyo ballaarin xakamayn Israa’iil.
Laakiin Issa wuxuu sheegay in isbeddelladan cusub ay ka duwan yihiin kuwii hore.
“Waxay si ballaaran u fidinayeen iyagoo aan lahayn sal sharci,” ayuu yiri. “Hadda waxay noqonayaan sharci. Waxay beddelayaan heerka dhulka laga haysto una rogayaan muran sharci. Waxay ka dhigayaan qayb ka mid ah Israa’iil anigoo aan wax xuquuq ah lahayn. Waa ku-darsasho dhul anigoon anigu ku jirin, anigoo Falastiini ah.”
Israa’iil waxay qorsheynaysaa inay bilowdo bixinta adeegyo degmo oo ay siiso degganeyaasha Yuhuudda ee Hebron, isla markaana ay u furto lahaanshaha dhulka Daanta Galbeed muwaadiniinta Israa’iil, dhulkaas oo gaarka loo leeyahay. Falastiiniyiinta waxaa ka mamnuuc ah inay hanti ka iibiyaan cid aan Falastiini ahayn, sida uu dhigayo sharciga Urdun iyo kan Falastiin labadaba.
Qaar ka mid ah kuwii si qarsoodi ah hore ugu iibiyay Israa’iiliyiin ayaa hadda wajahaya khatar dhab ah, maadaama Israa’iil qorsheyneyso inay daabacdo diiwaannada dhulka ee qarsoon.
Arrinta iibinta hanti loo iibiyo qabsade Israa’iil ah waxay bulshada dhexdeeda ku leedahay ceeb weyn.
Jibril Moragh oo deggan meel u dhow Masjidka Ibraahimi ee Hebron ayaa ii sheegay inuu diiday dalab ay 18 sano ka hor u soo bandhigeen koox Israa’iiliyiin ah si ay u iibsadaan gurigiisa.
“Mid ka mid ah ayaa ii soo bandhigay 25 milyan oo shekel (qiyaastii $8 milyan), laakiin waan diiday,” ayuu yiri Jibril. “Ninkaas wuxuu yiri wuxuu bixinayaa wixii aan doonayo, oo aan sii degi karo inta aan rabo. Laakiin hanti lagama iibiyo qabsade.”
In ka badan 700,000 oo degganeyaasha Israa’iil ah ayaa ku nool Daanta Galbeed ee la haysto iyo Bariga Qudus oo ay Israa’iil ku darsatay, dhulal ay ka qabsatay Urdun dagaalkii Bariga Dhexe ee 1967. Dhulkaas waxaa doonaya Falastiiniyiintu si ay uga dhistaan dowlad madax-bannaan oo ay la wadaagaan Marinka Gaza.
Degsiimooyinkaasi waa sharci-darro sida uu qabo sharciga caalamiga ah.
“Aasitaanka” dowladnimada Falastiin
Furitaanka xuquuqda lahaanshaha hantida iyo wareejinta ballaaran ee awoodaha rayidka ee meelaha ay maamulaan Falastiiniyiintu waxay muujinaysaa isbeddel weyn oo ku yimid ballaarinta muddada dheer ee Israa’iil ku sameyneysay xakamaynta Daanta Galbeed, taas oo sii xoogeysatay kadib weerarkii 7-da Oktoobar 2023 ee Hamas ku qaaday Israa’iil iyo dagaalka Gaza.
“Waxaan sii xoojinaynaa xididdadeenna dhammaan qaybaha dhulka Israa’iil,” ayuu yiri Wasiirka Maaliyadda Bezalel Smotrich, oo mas’uul ka ah siyaasadaha degsiimooyinka, markii uu ku dhawaaqayay tallaabooyinka cusub. “Waxaanna aasaynaa fikradda dowlad Falastiini ah.”
“Yahuudiya iyo Samariya waa dhulkii awoowayaasha Yuhuudda ee dadka Israa’iil,” ayuu yiri Zvi Sukkot, oo xubin ka ah xisbiga midigta fog ee Religious Zionism. “Waxaan filayaa in madaxbannaani buuxda oo Israa’iil ah laga hirgeliyo halkan, balse inta ka horreysa ugu yaraan waan kormeeri karnaa si aan u hubinno inaan waxyeello deegaanka ah dhicin, isla markaana aanan wax u dhimayn dhaxalka dadka Israa’iil, xitaa haddii ay ku yaallaan meelaha ay maamulaan Falastiiniyiintu.”
Isbeddelladan sharci ee ugu dambeeyay ma aha oo kaliya inay burburinayaan heshiisyadii Israa’iil saxiixday tobannaan sano ka hor, balse sidoo kale waxay wiiqayaan awoodaha haray ee Maamulka Falastiiniyiinta, kaas oo qorshaha nabadeed ee Donald Trump loogu asteeyay inuu mustaqbalka kala wareego awoodda Hamas.
Al-Sharabati. Duqa Hebron.
“Waxaan ku nool nahay xaqiiqo xun oo ah inaanan la ilaalinayn,” ayay tiri duqa Hebron, al-Sharabati. “Hay’adaha na ma ilaaliyaan. Duniduna waxay eegaysaa Gaza iyo xasuuqyada halkaas ka dhacaya, wayna ka hadlaysaa, balse intaas ka badan ma sameyso.”
Madaxweynaha Falastiin, Mahmoud Abbas, ayaa ugu baaqay dowladda Maraykanka inay bixiso “jawaab adag,” isagoo sheegay in go’aanka Israa’iil uu carqaladeynayo dadaallada Donald Trump ee gobolka, isla markaana uu jebinayo sharciga caalamiga ah.
Ilaa hadda, Madaxweyne Trump wax badan kama uusan sheegin arrintan marka laga reebo inuu ku celceliyay inuu ka soo horjeedo ku-darsasho rasmi ah oo Israa’iil ku sameyso Daanta Galbeed.
Dalal dhowr ah, oo ay ku jirto UK, ayaa sanadkii hore aqoonsaday dowlad Falastiin ah. Hadda oo Israa’iil siisatay awoodo rayid oo ku saabsan dhul ay maamulaan Falastiiniyiintu, waxaan weydiinay dowladda UK waxa ay ka qaban doonto.
Hamish Falconer, oo ah ku-xigeenka xoghayaha arrimaha Bariga Dhexe, ayaa sheegay in la filayo in maalmaha soo socda laga maqlo wax badan oo ku saabsan mowqifka UK.
“Si adag ayaan u cambaareyneynaa go’aankan, waxaana filaynaa in dib looga noqdo,” ayuu yiri. “Ku dhowaad dhammaan saaxiibbada Israa’iil waxay leeyihiin tani waa qalad aad u weyn.”
Ballaarinta joogitaanka iyo xakamaynta Israa’iil ee Daanta Galbeed ayaa sii socotay iyadoo indhaha caalamku ku jeedaan Gaza.
Laakiin qorshaha Trump ee Gaza wuxuu ku tiirsan yahay taageerada dalalka Carabta, kuwaas oo badankood dalbanaya horumar loo sameeyo dhanka dowlad Falastiini ah.
Waxa ka dhaca Hebron – iyo guud ahaan Daanta Galbeed – ayaa weli khatar gelin kara aragtida Trump ee Gaza iyo qorshihiisa nabadda ballaaran ee Bariga Dhexe.