Kooxda Madaxweynaha Vladimir Putin ayaa soo dhoweeyay tallaabada lagu fududeeyay cunaqabateyntii lagu soo rogay Ruushka sababo la xiriira duullaankii uu ku qaaday Ukraine, waxayna Jimcihii ku cadaadiyeen Maraykanka in uu tallaabooyin intaas ka sii badan qaado. Go’aankaas wuxuu walaac ku abuuray Yurub, halkaas oo saraakiishu ka baqeen inuu waqti fiican siiyo dagaalka Moscow, xilli indhaha caalamku u jeedaan Bariga dhexe.
Ku dhawaaqistaasi isla markiiba ma dejin qiimaha shidaalka, kaas oo si xawli ah u kordhay tan iyo markii Iran ay si buuxda u xirtay marinka muhiimka ah ee shidaalka ee Hormuz isla markaana ay billowday weerarro ka dhan ah xarumaha tamarta ee dalalka Khaliijka ee deriska la ah.
Qiimaha caalamiga ah ee shidaalka ayaa mar kale kor u kacay habeenkii xalay, wuxuuna joogay wax ka badan $100 foostadii saacaddu markay ahayd 6 subaxnimo waqtiga ET. Suuqyada caalamka ayaa hoos u dhacay, iyadoo mustaqbalka saamiyada Mareykanka uu hoos u dhacay kadib hoos-u-dhacyo ka dhacay Aasiya iyo Yurub.
Markii uu ku dhawaaqayay tallaabadan Khamiistii fiidkii, Wasiirka Maaliyadda ee Mareykanka Scott Bessent wuxuu sheegay in ilaa 11-ka Abriil dalalku ay iibsan karaan shidaalka Ruushka ee horey ugu jiray maraakiibta badda.
Wuxuu ku tilmaamay tallaabada “mid si kooban loo qorsheeyay oo ku meel gaar ah,” wuxuuna sheegay inaysan “si weyn faa’iido dhaqaale u siin doonin dowladda Ruushka.” Si kastaba ha ahaatee, markii dambe wuxuu u sheegay NBC News iyo Sky News inay ahayd “arrin lama huraan ah” iyo “wax laga xumaado” markii la weydiiyay haddii Moscow ay ka faa’iideysan doonto go’aanka.
Hadda waxaa jira qiyaastii 124 milyan oo foosto oo shidaal Ruush ah oo lagu qaadayo maraakiib ku kala sugan adduunka. Xannibaadda Hormuz ayaa ka hortagaysa in qiyaastii 10 milyan oo foosto ay maalin kasta soo galaan suuqa caalamiga ah.
Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump, ayuu Scott Bessent sheegay, wuxuu “qaadayaa tallaabooyin go’aan leh si loo xasiliyo suuqyada tamarta caalamka loona ilaaliyo qiimaha inuu hooseeyo.”
Wuxuu sidoo kale ku celiyay fikir uu Donald Trump horay ugu sheegay baraha bulshada Truth Social. Qalalaasaha muddada gaaban “ugu dambeyn wuxuu faa’iido weyn u keeni doonaa dalkeenna iyo dhaqaalaheenna mustaqbalka fog,” ayuu yiri Scott Bessent.
Kremlin-ka ayaa rajeynayay faa’iido degdeg ah. Inkasta oo dalal badan oo Yurub ah ay isku dayeen inay ka madaxbannaanaadaan tamarta Ruushka, haddana shidaalka iyo gaasku weli waa qayb muhiim ah oo ka mid ah dhaqaalaha dagaalka Kremlin-ka, iyadoo Shiinaha iyo Hindiya ay weli yihiin iibsadayaal muhiim ah.
Ergayga gaarka ah ee Vladimir Putin, Kirill Dmitriev, ayaa sheegay:
“Mareykanku wuxuu si dhab ah u qirayaa xaqiiqda cad, iyadoo aan la helin shidaalka Ruushka, suuqa tamarta caalamka ma noqon karo mid deggan.”
Wuxuu ku baaqay “in la sii fududeeyo xayiraadaha lagu soo rogay kheyraadka tamarta ee Ruushka,” isagoo sheegay in arrintani ay “si tartiib tartiib ah u noqonayso mid lama huraan ah inkastoo ay diidan yihiin qaybo ka mid ah maamulka Midawga Yurub ee Brussels.”
Subaxnimadii Jimcaha, Kirill Dmitriev wuxuu ku qoray X: “Iibso shidaalka iyo gaaska Ruushka si loo ilaaliyo sahay tamar oo dheellitiran.”
Afhayeenka Vladimir Putin, Dmitry Peskov, ayaa sidoo kale sheegay in Ruushku uu aqoonsan yahay “isku dayga Maraykanka ee xasilinta suuqyada tamarta,” isagoo raaciyay: “dhinacan, danaha naga dhexeeya waa isku mid.”
Dhanka kale, madaxweynihii hore Sergei Markov, wuxuu sheegay in fududeynta yar “aysan wax badan beddeli doonin,” laakiin maadaama ay tahay isbeddel ka dhan ah jihadii hore ee cunaqabateynta, “waa arrin muhiim ah.” Wuxuu intaas ku daray in dowladda Ukraine ay barooraneyso isagoo ku qoray Telegram.
Markii dambe Jimcihii, intii uu booqasho ku joogay Paris, madaxweynaha Ukraine Volodymyr Zelenskyy wuxuu sheegay in fududeynta cunaqabateynta Ruushka ay aanay ahayn go’aan sax ah isla markaana aysan caawinayn nabadda, maadaama ay xoojin doonto dhaqaalaha Ruushka.
Dowladda Ingiriiska ayaa sheegtay inay sii wadi doonto cunaqabateynta ay ku hayso shidaalka Ruushka, iyadoo ka walwalsan go’aanka maamulka Donald Trump.
Intii ay booqasho ku joogtay Saudi Arabia, Wasiirka Arrimaha Dibadda ee UK Yvette Cooper ayaa ku eedeysay Iran iyo Russia inay is taageerayaan isla markaana isku dayayaan inay qabsadaan dhaqaalaha caalamka.
Hoggaamiyeyaasha Germany iyo Norway ayaa sidoo kale muujiyay diidmo, madaxweynaha Golaha Yurub António Costa oo qoraal ku daabacay X.
Wuxuu yiri: Go’aanka keli-taliska ah ee Mareykanka ee lagu qaaday cunaqabateynta dhoofinta shidaalka Ruushka waa mid aad u walaac leh, maadaama uu saameyn ku leeyahay ammaanka Yurub.
Wuxuu intaas ku daray: “Cadaadis dhaqaale oo kordha oo lagu saaro Ruushka ayaa muhiim u ah inuu aqbalo wadahadal dhab ah oo horseeda nabad cadaalad ah oo waarta. Haddii cunaqabateynta la wiiqo, Ruushku wuxuu helayaa dhaqaale badan oo uu ku sii wado dagaalka uu ku qaaday Ukraine.”
Markii la weydiiyay jawaab ku saabsan dhaleeceynta, Aqalka Cad wuxuu kaliya tilmaamay qoraalka Scott Bessent ee X, isagoo sheegay in tallaabadani ay tahay mid ku meel gaar ah.
Dhacdadan waxay muujisay sida ay u adag tahay xaaladda marka Maraykanku ay isku dayayo inay la tacaasho laba dagaal oo mid kasta uu ku lug leeyahay waddamo waaweyn oo soo saara tamar.
Hormuz waa marin biyo ah oo dhererkiisu yahay 24 mayl oo kala sooca Iran iyo dalalka Khaliijka, waxaana sanad kasta mara qiyaastii shan meelood meel shidaalka adduunka. Hadda maraakiibta badankood waxay diidayaan inay maraan sababtoo ah khatarta amni iyo kharashka caymiska oo aad u kordhay.
Ka qaadista cunaqabateynta Ruushka ma aha tallaabada kaliya ee degdegga ah ee la qaaday si looga hortago suurtagalnimada jahawareer dhaqaale oo caalami ah.
Hay’adda International Energy Agency, oo ay ku mideysan yihiin waddamo waaweyn oo kaydsada shidaalka, ayaa toddobaadkan ku heshiisay inay sii deyso 400 milyan oo foosto oo shidaal ah tallaabo taariikhi ah. Si kastaba ha ahaatee, tani weli ma aysan hoos u dhigin qiimaha shidaalka.