Fangaska ciddiyaha waa caabuq ku dhaca ciddiyaha, waana mid aad u badan. Wuxuu ku bilaabmaa bar cad ama huruud-bunni ah oo ka soo baxa hoosta cirifka ciddida gacanta ama lugta. Marka caabuqa fangasku sii qoto dheeraado, ciddidu way midab beddeshaa, way dhumuc yeelataa, waxayna ka jajabtaa geesaha. Fangaska ciddiyuhu wuxuu saameyn karaa dhowr ciddiyood.
Haddii xaaladdu fudud tahay oo aysan ku dhibayn, waxaa laga yaabaa inaadan u baahnayn daaweyn. Haddii fangaska ciddiyaha uu xanuun keeno ama uu sababo in ciddiyuhu dhumuc yeeshaan, tallaabooyin is-daryeel ah iyo daawooyin ayaa ku caawin kara. Si kastaba ha ahaatee, xitaa haddii daaweyntu guulaysato, fangaska ciddiyuhu marar badan wuu soo noqdaa.
Fangaska ciddiyaha waxaa sidoo kale loo yaqaan onychomycosis (on-ih-koh-my-KOH-sis). Marka fangasku ku dhaco meelaha u dhexeeya faraha lugaha iyo maqaarka cagaha, waxaa loo yaqaan athlete’s foot (tinea pedis).
Calaamadaha
Calaamadaha fangaska ciddiyaha waxaa ka mid noqon kara ciddiyo:
- Dhumuc yeeshay
- Midabkoodu is beddelay
- Jilicsan, jajaban ama geeso qallafsan leh
- Qaabkoodu is beddelay (qalloocmay)
- Ka go’ay sariirta ciddida (meesha ay ku taallo)
- Ur leh
Fangaska ciddiyuhu wuxuu ku dhici karaa ciddiyaha gacmaha, balse wuxuu aad ugu badan yahay ciddiyaha lugaha.
Goorta la arko dhakhtar
Waxaa laga yaabaa inaad u baahato inaad la kulanto bixiyaha daryeelka caafimaadka haddii tallaabooyinka is-daryeelku ku caawin waayaan, ciddiduna sii noqoto midab beddelan, dhumuc yeesha ama qaab xumaata.
Sidoo kale la hadal dhakhtarkaaga haddii aad qabto:
- Sonkorow (diabetes) oo aad u malaynayso inaad yeelatay fangaska ciddiyaha
- Dhiig ka yimaada hareeraha ciddiyaha
- Barar ama xanuun ku wareegsan ciddiyaha
- Dhibaato ku timaadda socodka.
Sababaha
Fangaska ciddiyaha waxaa sababa noocyo kala duwan oo fangas ah. Nooca ugu badan waxaa loo yaqaan dermatophyte. Khamiir (yeast), bakteeriyo iyo caaryaba (mold) ayaa sidoo kale sababi kara caabuqa ciddiyaha. Midab-beddelka ka yimaada caabuqa bakteeriyada badanaa wuxuu noqdaa cagaar ama madow.
Caabuqa fangaska ee cagaha (athlete’s foot / tinea pedis) wuxuu ku fidi karaa ciddiyaha, sidoo kalena caabuqa fangaska ee ciddiyaha ayaa ku fidi kara cagaha. Waxaad sidoo kale ka qaadi kartaa caabuqa meelaha fangasku ku koro, sida sagxadaha qubayska jimicsiga (gym) ama gudaha kabaha madow, kulul, dhididka leh oo qoyan.
Arrimaha Kordhiya Halista (Risk Factors)
Waxyaabaha kordhin kara halista fangaska ciddiyaha waxaa ka mid ah:
- Da’ weyn
- Xirashada kabo cagaha aad u dhididsiya
- Hore u qabay athlete’s foot
- Socodka adigoo kabo la’ meelaha dadweynaha ee qoyan sida barkadaha dabaasha, jimicsiyada iyo qolalka qubayska
- Dhaawac yar oo maqaarka ama ciddiyaha ah
- Qabidda cudur maqaarka saameeya ciddiyaha sida psoriasis
- Sonkorow (diabetes), dhibaatooyin wareegga dhiigga ah ama difaac jir oo daciif ah
Dhibaatooyinka Ka Dhasha
Haddii fangaska ciddiyaha uu noqdo mid daran, wuxuu keeni karaa xanuun wuxuuna sababi karaa dhaawac joogto ah oo ku dhaca ciddiyaha. Waxa kale oo uu horseedi karaa caabuqyo kale oo halis ah oo ka gudba cagaha, gaar ahaan haddii difaaca jirkaagu daciif yahay sababo la xiriira daawooyin, sonkorow ama xaalado kale.
Ka Hortagga
Caadooyinkan ayaa kaa caawin kara ka hortagga fangaska ciddiyaha ama soo noqoshadiisa, iyo sidoo kale athlete’s foot:
- Ka dhig ciddiyahaaga kuwo nadiif ah oo qalalan. Si joogto ah u dhaq gacmaha iyo cagaha. Dhaq gacmaha markaad taabato ciddida caabuqsan. Si fiican u qalaji, isticmaal budo ka hortag fangas ah, kuna mari kareem qoyaan siiya ciddiyaha. Waxa kale oo aad tixgelin kartaa isticmaalka adkeeye ciddiyaha (nail hardener).
- Gaabi ciddiyahaaga. Si toos ah u jar, geesahana si siman u fiiq, kuna fiiq meelaha dhumucda yeeshay. Nadiifi qalabka jarista ciddiyaha ka dib isticmaal kasta. Ciddiyaha dhaadheer waxay siiyaan fangaska meel uu ku koro.
- Xir sharabaado nuugaya dhididka ama beddel sharabaadaha inta maalintii lagu jiro.
- Dooro kabo ka samaysan waxyaabo hawadu ka dhex bixi karto.
- Tuur kabaha duqoobay ama ku daawee jeermis-dile ama budo ka hortag fangas ah.
- Xir kabo markaad joogto meelaha barkadaha iyo qolalka labiska.
- Dooro goob qurxinta ciddiyaha (nail salon) oo adeegsata qalab si fiican loo jeermis-dilay macmiil kasta. Ama adigu nadiifi qalabka aad guriga ku isticmaasho.
- Ka fogow rinjiga ciddiyaha (nail polish) iyo ciddiyaha macmalka ah.
- Haddii aad qabto athlete’s foot, ku daawee dawo ka hortag fangas ah.
Ogaanshaha (Diagnosis)
Bixiyaha daryeelka caafimaadka ayaa baari doona ciddiyahaaga, waxaana suuragal ah inuu ka jaro qayb yar oo ciddida ah ama ka xoqo wasakhda hoosteeda ku jirta. Tijaabooyinkan waxaa loo diraa shaybaar si loo ogaado waxa sababay calaamadaha.
Xaalado kale sida psoriasis ayaa la mid noqon kara fangaska ciddiyaha. Sidoo kale nooleyaal yaryar sida khamiir (yeast) iyo bakteeriyo ayaa ku dhici kara ciddiyaha. Ogaanshaha sababta saxda ah ee caabuqa ayaa gacan ka geysanaya doorashada daaweynta ugu habboon.
Daaweynta (Treatment)
Mar walba looma baahna daaweyn fangaska ciddiyaha lugaha. Mararka qaar, is-daryeel iyo dawooyin aan warqad dhakhtar u baahnayn (nonprescription) ayaa ka takhalusi kara caabuqa. La hadal bixiyahaaga daryeelka caafimaadka haddii xaaladdu aysan soo hagaagin.
Nooca daaweyntu wuxuu ku xiran yahay heerka uu gaarsiisan yahay caabuqa iyo nooca fangaska sababay. Waxay qaadan kartaa bilo si natiijo loo arko. Xitaa haddii xaaladdu hagaagto, fangasku marar badan wuu soo noqdaa.
Daawooyinka
Dhakhtarkaagu wuxuu kuu qori karaa dawooyin ka hortag fangas ah oo afka laga qaato ama ciddida lagu mariyo.
Daawooyinka Afka laga QaatoÂ
Kuwaan badanaa waa xulashada koowaad. Mid ka mid ah waa itraconazole (Sporanox). Daawooyinkani waxay ka caawiyaan in ciddid cusub oo aan caabuq lahayn ay koraan, si tartiib ahna u beddelaan qaybta cudurka qabta.
Badanaa daawadan waxaa la qaataa maalin kasta muddo u dhaxaysa 6 ilaa 12 toddobaad. Si kastaba ha ahaatee, natiijada kama dambaysta ah lama arko ilaa ciddidu si buuxda u soo baxdo, taasoo qaadan karta afar bilood ama ka badan.
Heerka guusha daawadani wuu yaraadaa dadka ka weyn 65 sano.
Daawooyinka afka laga qaato waxay keeni karaan waxyeellooyin sida finan (rash) ama dhaawac beerka ah. Waxay sidoo kale faragelin karaan dawooyin kale oo la qaato. Waxaa laga yaabaa in loo baahdo baaritaanno dhiig mararka qaar si loo hubiyo xaaladdaada. Dadka qaba cudurka beerka ama wadne-fashilka (congestive heart failure), ama kuwa qaata dawooyin gaar ah, mararka qaar looma qoro daawooyinkan.
Rinjiga Ciddiyaha ee Daawada leh
Dhakhtarkaagu wuxuu kuu qori karaa rinji ka hortag fangas ah oo la yiraahdo ciclopirox (Penlac). Waxaa lagu mariyaa ciddida cudurka qabta iyo maqaarka ku wareegsan hal mar maalintii. Toddoba maalmood ka dib, lakabyada is dul saaran waxaa lagu tirtiro khamri (alcohol), kadibna mar kale ayaa la bilaabaa. Waxaa laga yaabaa inaad isticmaasho ku dhawaad hal sano.
Kareemka Ciddiyaha ee Daawada leh
Dhakhtarkaagu wuxuu kuu qori karaa kareem ka hortag fangas ah sida efinaconazole (Jublia) ama tavaborole (Kerydin). Kareemkan waxaa lagu mariyaa ciddiyaha cudurka qabta ka dib marka la qooyo.
Kareemyadani waxay si fiican u shaqeeyaan haddii marka hore la khafiifiyo ciddiyaha si daawadu uga gudubto oogada adag ee ciddida una gaarto fangaska hoostiisa ku jira.
Si ciddida loo khafiifiyo, waxaad mari kartaa kareem aan warqad dhakhtar u baahnayn oo ay ku jirto urea, ama dhakhtarka ayaa dusha ciddida ka fiiqi kara (debride) isagoo adeegsanaya qalab gaar ah.
Kareemyada fangaska waxay keeni karaan waxyeellooyin sida finan.
Qalliinka (Surgery)
Dhakhtarkaagu wuxuu kugula talin karaa in si ku-meel-gaar ah ciddida looga saaro si daawada si toos ah loogu mariyo fangaska hoostiisa ku jira.
Habka ugu waxtarka badan balse aan si badan loo isticmaalin waa in si joogto ah looga saaro ciddida iyo xididkeeda (root).
Hab-nololeed iyo Daaweyn Guriga Lagu Sameeyo
Badanaa waxaad guriga ku maareyn kartaa fangaska ciddiyaha:
- Isku day kareemyo ama saliiddo ka hortag fangas ah oo aan warqad dhakhtar u baahnayn. Waxaa jira alaabooyin badan sida terbinafine (Lamisil). Haddii aad aragto dhibco cad oo ka muuqda dusha ciddiyaha, fiiq (file) ka saar, ku qooy biyo, si fiican u qalaji, kadibna mari kareemka ama dareeraha daawada leh. Xitaa haddii calaamaduhu baaba’aan, waa caadi in caabuqu mar kale soo noqdo.
- Gaabi oo khafiifi ciddiyaha. Tani waxay yareyneysaa xanuunka adigoo dhimaya cadaadiska saaran ciddiyaha. Haddii aad tan sameyso ka hor intaadan marin daawada fangaska, daawadu si qoto dheer ayay u gaari kartaa lakabyada hoose ee ciddida.
- Ka hor jarista ama fiiqidda ciddiyaha dhumucda yeeshay, jilci adigoo isticmaalaya kareemyo ay ku jirto urea. Haddii aad qabto xaalad sababa wareegga dhiigga cagaha oo daciifa, la tasho bixiyahaaga daryeelka caafimaadka ka hor daryeelka cagaha.
Daawo Kale (Alternative Medicine)
- Daraasado qaar ayaa muujinaya in kaabista nafaqada ee biotin ay ka caawin karto xoojinta ciddiyaha jilicsan ama jajaban. La hadal bixiyahaaga daryeelka caafimaadka haddii aad su’aalo ka qabto inay kugu habboon tahay.
- Qaar ka mid ah cilmi-baaristu waxay muujineysaa in saliidda tea tree oil ay leedahay saameyn ka hortag fangas ah. Badanaa waxaa loo isticmaalaa daaweynta fangaska ciddiyaha.
U Diyaargarowga Ballantaada
Badanaa waxaad marka hore la kulmi doontaa dhakhtarkaaga guud. Mararka qaar markaad wacdo si aad ballan u qabsato, waxaa si toos ah laguugu diri karaa dhakhtar ku takhasusay cudurrada maqaarka (dermatologist) ama mid ku takhasusay cudurrada cagaha (podiatrist).
Tallaabooyin aad qaadi karto:
- Qor calaamadahaaga, xitaa kuwa aan u muuqan inay la xiriiraan fangaska ciddiyaha.
- Qor xogtaada gaarka ah ee muhiimka ah, sida cadaadisyo waaweyn ama isbeddello nololeed oo dhawaan dhacay.
- Qor dhammaan daawooyinka, fiitamiinnada iyo kaabista aad qaadato.
- Diyaari su’aalaha aad rabto inaad weydiiso bixiyahaaga daryeelka caafimaadka.
Su’aalo aad waydiin karto:
- Maxay u badan tahay inay sabab u yihiin calaamadahayga ama xaaladdayda?
- Maxaa kale oo sababi kara calaamadahan?
- Tijaabooyin noocee ah ayaan u baahanahay?
- Waa maxay habka daaweyn ee ugu fiican?
- Maxay yihiin beddelka habka aad soo jeedisay?
- Waxaan qabaa xaalado kale oo caafimaad. Sideen ugu maareyn karaa si wadajir ah?
- Ma jiraa nooc daawada ka mid ah oo ka jaban (generic) oo la heli karo?
- Ma haysaa buug-yare ama qoraal aan guriga u qaadan karo? Ma jiraan mareegaha aad kugula talinayso oo ku saabsan fangaska ciddiyaha?