Absence seizures: Xanuunka suuxdinta fudud ama maqnaashaha iyo daawayntiisa “Daryeelka gaarka ah ee caruurta”

HH: Guudmar (Overview)

Absence seizures waa nooc ka mid ah suuxdinta (suuxdin: xaalad maskaxdu si kedis ah u shaqo khaldan u samayso), kaas oo qofku si lama filaan ah u “go’o” miyirkiisa muddo aad u gaaban, badanaa dhowr ilbiriqsi.

Qofka waxa laga yaabaa:

• In uu si madhan meel u eego
• In uu joojiyo hadalka ama dhaqaaqa
• In aanu ka warqabin waxa ku hareeraysan

Suuxdintan waxa inta badan lagu arkaa carruurta, waxaana mararka qaarkood lagu khaldaa in ilmuhu mashquulay ama fikir ku maqan yahay.

Calaamadaha (Symptoms)

Calaamadaha ugu caansan waxaa ka mid ah:

• Indhaha oo meel fog ku dheggan (fiirin madhan)
• Joojinta hadalka ama dhaqaaqa si kedis ah
• Indhaha oo si degdeg ah u libiqsada
• Faraha ama bushimaha oo si yar u dhaqaaqaya
• Jawaab la’aan marka lala hadlo

Suuxdintu badanaa waxay socotaa:

• 5 ilaa 15 ilbiriqsi
• Kadibna qofku si caadi ah ayuu u sii wataa hawshiisa, isagoo aan xasuusan wixii dhacay

Goorta Dhakhtar La Aado (When to see your doctor)

Waa muhiim in dhakhtar lala xiriiro haddii:

• Ilmaha ama qofka weyn uu marar badan “iska maqnaado” si lama filaan ah
• Dugsiga ama shaqada lagu arko feejignaan yari joogto ah
• Suuxdintu ay soo noqnoqoto
• Calaamado kale oo daran ay ku biiraan (sida dhicitaan ama gariir xooggan)

Sababaha iyo Waxyaabaha Halista Kordhiya (Causes & Risk factors)

Sababaha (Causes)

Sababta ugu weyn waa:

• Khalad ku yimaada korontada maskaxda (maskaxdu waxay ku shaqaysaa calaamado koronto ah)

Mararka qaarkood:

• Hiddo (wax laga dhaxlo qoyska) ayaa door ku leh

Waxyaabaha Halista Kordhiya (Risk factors)

Waxyaabaha kordhiya suurtagalnimada waxaa ka mid ah:

• Da’da yar (gaar ahaan carruurta 4–14 sano)
• Qof qoyska ka tirsan oo qaba suuxdin
• Jinsi ahaan: gabdhaha ayaa mararka qaar u nugul

Sida Loo Ogaado (Diagnosis)

Dhakhtarku wuxuu isticmaalaa:

• EEG (Electroencephalogram) (qalab cabbira hirarka korontada maskaxda)
  • Waxay muujisaa qaab gaar ah oo suuxdintan lagu garto
• Baaritaan guud oo maskaxda iyo neerfaha ah
• Waraysi ku saabsan sida calaamaduhu u dhacaan

Daawaynta (Treatment)

Ujeeddada daawayntu waa:

• In la yareeyo ama la joojiyo suuxdinta

Daawooyin gaar ah ayaa la isticmaalaa, kuwaas oo: (Halka ugu hoosaysa ka akhri noocyada daawooyinka loo qaato iyo sida ay u shaqayso daawadu.)

• Dejiyo dhaqdhaqaaqa korontada maskaxda

Daawayn Aan Qaliin Ahayn (Nonsurgical treatment)

Badanaa waxaa lagu daaweeyaa:

• Daawooyin joogto ah
• Ka fogaanshaha waxyaabaha kiciya (sida hurdo la’aan)
• La socod joogto ah oo dhakhtar

Qaliin (Surgery)

Qaliin badanaa looma baahdo noocan suuxdinta ah, sababtoo ah:

• Inta badan si fiican ayuu uga jawaabaa daawooyinka

Dib-u-kabasho (Rehabilitation)

Qofka badanaa:

• Uma baahna dib-u-kabasho weyn
• Laakiin carruurta waxaa muhiim ah:
  • In dugsiga lala socdo
  • In macallimiinta lagu wargeliyo

Sida Aad Isugu Diyaarin Lahayd Ballanta (Preparing for your appointment)

Marka aad dhakhtar u tagayso:

• Qor goorta suuxdintu dhacdo
• Xusuusnow muddada ay socoto
• Qor calaamadaha aad aragtay
• Soo qaado qof kale oo arkay dhacdada

Waxa Aad Samayn Karto (What you can do)

• Hubi in qofku helo hurdo ku filan
• Si joogto ah u qaato daawada
• Ka fogow waxyaabaha kiciya suuxdinta
• La soco isbeddel kasta oo ku yimaada xaaladda.

Hoos waxaa ku qoran isbarbardhig faahfaahsan oo ku saabsan noocyada kala duwan ee suuxdinta, anigoo si gaar ah uga bilaabaya Absence seizures (suuxdinta gaaban ee miyir-go’a), kadibna barbar dhigaya noocyo kale:

Isbarbardhigga Noocyada Kale ee Suuxdinta

1. Absence seizures (Suuxdin gaaban oo miyir-go’a)

Guud ahaan:

• Qofku si lama filaan ah ayuu u aamusa oo u eegaa meel madhan
• Ma jiro gariir weyn

Calaamado:

• Fiirin madhan
• Jawaab la’aan
• Indhaha oo libiqsada

Muddada:

• 5–15 ilbiriqsi

Kadib:

• Qofku si caadi ah ayuu u noqdaa
• Ma xasuusto waxa dhacay

Badanaa ku dhacda:

• Carruurta

2. Tonic-clonic seizures (Suuxdin gariir weyn leh)

(Ereygan Ingiriisiga ah waxaa loola jeedaa: jirka oo marka hore adkaada “tonic”, kadibna gariira “clonic”)

Guud ahaan:

• Waa nooca ugu muuqda ee suuxdinta

Calaamado:

• Qofku dhulka ayuu ku dhacaa
• Jirka oo adkaada
• Gariir xooggan
• Afka oo xumbo ka soo baxdo mararka qaarkood

Muddada:

• 1–3 daqiiqo

Kadib:

• Daal, jahawareer, hurdo

Farqiga Absence:

• Midkani waa mid xooggan oo muuqda, halka absence uu yahay mid qarsoon oo gaaban

3. Focal seizures (Suuxdin hal meel ka bilaabata)

(“Focal” = meel gaar ah oo maskaxda ka mid ah)

Nooca 1: Miyirku wuu jiraa (Focal aware)

Calaamado:

• Dhaqdhaqaaq yar oo hal dhinac ah
• Dareen yaab leh (ur, dhadhan, ama arag)

Kadib:

• Qofku wuu xasuustaa

Nooca 2: Miyirku wuu luma (Focal impaired awareness)

Calaamado:

• Qofku wuu wareeraa
• Dhaqdhaqaaqyo aan macno lahayn (sida bushimaha oo la qaniino)

Kadib:

• Ma xasuusto si fiican

Farqiga Absence:

• Focal-ku wuxuu ka bilaabmaa meel gaar ah, absence-ku wuxuu ku faafo maskaxda oo dhan
• Focal-ka badanaa waa ka dheer yahay

4. Atonic seizures (Suuxdin muruq-dhac ah)

(“Atonic” = muruqyada oo xooggoodu si kedis ah u baaba’o)

Calaamado:

• Qofku si lama filaan ah ayuu u dhacaa
• Madaxu hoos ayuu u dhacaa

Muddada:

• Ilbiriqsiyo yar

Khatar:

• Dhaawac (gaar ahaan madaxa)

Farqiga Absence:

• Absence: qofku istaag ayuu sii joogaa
• Atonic: qofku wuu dhacaa

5. Myoclonic seizures (Suuxdin gariir yar-yar ah)

(“Myoclonic” = gariir degdeg ah oo gaaban)

Calaamado:

• Gariir yar oo degdeg ah (gacmaha ama jirka)
• Wax yar ayuu qaataa

Muddada:

• Ilbiriqsiyo

Kadib:

• Caadi ayuu noqdaa

Farqiga Absence:

• Myoclonic: gariir muuqda
• Absence: badanaa gariir ma jiro

 

Isbarbardhig

Noocyada suuxdintu way kala duwan yihiin:

• Qaar waa qarsoon (sida absence)
• Qaar waa aad u muuqda (sida tonic-clonic)
• Qaarna waxay ku xiran yihiin meel gaar ah oo maskaxda ka mid ah (sida focal)

Fahamka farqiyadan wuxuu ka caawiyaa:

• In si sax ah loo ogaado cudurka
• In daawayn habboon la doorto

Daawooyinka Loo Isticmaalo Suuxdinta (Absence seizures iyo kuwa kale)

Guudmar

Daawooyinka suuxdinta waxaa loo yaqaan:

• Antiepileptic drugs (AEDs) (daawooyin ka hortaga suuxdinta; “antiepileptic” = ka hortag suuxdin)

Ujeeddadoodu waa:

• In ay dejiyaan dhaqdhaqaaqa korontada maskaxda
• In ay yareeyaan ama joojiyaan suuxdinta

1. Daawooyinka Ugu Badan ee Absence Seizures
2. Ethosuximide

(magac daawo)

Waa daawada koowaad ee la doorto badanaa.

Waxay qabataa:

• Waxay si gaar ah uga shaqaysaa suuxdinta gaaban (absence)

Faa’iido:

• Waxay si fiican u xakameysaa noocan

Waxyeellooyin (dhibaatooyin):

• Lalabbo
• Calool xanuun
• Daal

2. Valproic acid

(magac daawo; sidoo kale loo yaqaan valproate)

Waxay qabataa:

• Waxay daaweysaa noocyo badan oo suuxdin ah

Faa’iido:

• Ku fiican haddii qofku leeyahay noocyo suuxdin oo kala duwan

Waxyeellooyin:

• Miisaanka oo kordha
• Timaha oo daata
• Waxyeello beerka ku timaadda (beer = qayb jirka sifaysa sunta)

3. Lamotrigine

(magac daawo)

Waxay qabataa:

• Waxay yareysaa dhaqdhaqaaqa khaldan ee maskaxda

Faa’iido:

• Waxyeellooyin yar marka loo eego qaar kale

Waxyeellooyin:

• Finan (mararka qaar halis noqon kara)

2. Daawooyinka Noocyada Kale ee Suuxdinta
3. Carbamazepine

(magac daawo)

Badanaa loo isticmaalo:

• Focal seizures (suuxdin hal meel ka bilaabata)

Ogow:

• Mararka qaar ma fiicna absence seizures (waxay ka sii dari kartaa)

2. Levetiracetam

(magac daawo)

Faa’iido:

• Si ballaaran loo isticmaalo
• Waxyeellooyin yar

Waxyeellooyin:

• Isbeddel dabeecadeed (sida xanaaq)

3. Topiramate

(magac daawo)

Waxay qabataa:

• Noocyo badan oo suuxdin ah

Waxyeellooyin:

• Miisaanka oo yaraada
• Xusuusta oo yara daciifta

Daawayn Aan Qaliin Ahayn (Hababka Kale ee La Adeegsado)

Marka laga reebo daawooyinka:

1. Cunto gaar ah (Ketogenic diet)

(cunto dufan badan leh, sonkor yar)

• Waxaa badanaa loo isticmaalaa carruurta
• Waxay caawisaa qaar ka mid ah dadka

2. Ka fogaanshaha waxyaabaha kiciya

Sida:

• Hurdo la’aan
• Iftiinka aad u xooggan
• Walwal

Qodobo Muhiim ah oo Laga Digayo

• Daawada waa in si joogto ah loo qaataa
• Lama joojin karo si kedis ah (waxay keeni kartaa suuxdin daran)
• Dhakhtar ayaa go’aamiya daawada ku habboon
• Qof walba daawo isku mid ah kuma shaqeyso

Daawooyinka suuxdintu:

• Waxay yihiin habka ugu muhiimsan ee lagu xakameeyo cudurka
• Nooca daawada waxaa lagu doortaa:
  • Nooca suuxdinta
  • Da’da
  • Xaaladda guud ee qofka.

Heemaal Health.