Laga soo bilaabo taageeradii Mahatma Gandhi ee Falastiin ilaa isku duubnidda Modi iyo Benjamin Netanyahu, waxaan dulmaraynaa sida xiriirka Hindiya uu isbeddelay tobannaan sano gudahood.
Ra’iisul Wasaaraha Hindiya Narendra Modi ayaa la qorsheeyay inuu booqasho laba maalmood ah ku tago Israa’iil 25-ka Febraayo, sagaal sano kadib safarkiisii ugu horreeyay ee dalkaas. Safarkiisii 2017 wuxuu ahaa kii ugu horreeyay ee ra’iisul wasaare Hindi ah ku tago Israa’iil.
Booqashadan cusub waxay imaanaysaa maalmo kadib markii Hindiya, iyadoo la jirta in ka badan 100 waddan, ay cambaareysay ballaarinta de facto ee Israa’iil ka waddo Daanta Galbeed ee la haysto, kadib markii New Delhi markii hore u muuqatay inay ka labalabeysay inay ku darto magaceeda cambaareynta.
Laga bilaabo difaaca iyo amniga ilaa ganacsiga iyo tiknoolajiyada, Hindiya iyo Israa’iil waxay sannadihii u dambeeyay yeesheen xiriir aad u dhow, inkastoo New Delhi ay si qabow ula dhaqantay dhibaatada Falastiiniyiinta, inkastoo tobannaan sano ay taageeraysay halgankooda qaranimo.
Tan iyo weerarkii 7-da Oktoobar 2023, hoggaamiyeyaal badan oo reer Galbeed ah ayaa booqday Netanyahu, balse hoggaamiyeyaal ka socda Koonfurta Adduunka aad bay u yaraayeen, taasoo booqashada Modi ka dhigaysa mid muhiim ah, sida ay falanqeeyayaashu sheegeen.
Netanyahu ayaa 15-ka Febraayo ka sheegay shir ka dhacay Qudus in labada ra’iisul wasaare ay ka wada hadli doonaan “nooc kasta oo iskaashi ah”, isagoo xusay in Hindiya ay tahay dal leh 1.4 bilyan oo qof oo aad u awood badan.
Si kastaba, xiriirka Hindiya iyo Israa’iil mar walba sidan ma ahayn. Hoos waxaa ku qoran jadwal muujinaya sida uu xiriirkoodu uga soo gudbay colaad iyo shaki ilaa ganacsi hub oo qarsoodi ah, kadibna xiriir furan iyo waxa ay tani uga dhigan tahay xiriirka Hindiya iyo Falastiin.
1930-meeyadii iyo 1940-meeyadii: Hindiya oo ka soo horjeeda abuurista Israa’iil
Intii uu jiray gumeysigii Ingiriiska, Hindiya waxay si xooggan ula safatay halganka madaxbannaanida Falastiin. Intii u dhaxaysay 1920 iyo 1948, Falastiin waxay ku jirtay maamul Ingiriis ah, iyadoo Adolf Hitler uu Yuhuud badan ka barakiciyay Yurub.
Gandhi ayaa 1938 ku qoray wargeyskiisa Harijan: “Falastiin waxay u taallaa Carabta sida Ingiriisku ugu taallo Ingiriiska ama Faransiisku ugu taallo Faransiiska.” Inkastoo uu la damqaday Yuhuudda, wuxuu ku adkeystay in “ay khalad iyo bani’aadannimo darro tahay in Yuhuudda lagu qasbo Carabta.”
1947, markii Hindiya madaxbannaanida qaadatay, waxay ka codeysay ka soo horjeedka qorshihii Qaramada Midoobay ee lagu kala qaybinayay Falastiin si loo abuuro Israa’iil iyo dawlad Falastiin ah. Hindiya waxay ku dooday in xal waara uu ku imaan karo oo keliya oggolaanshaha Carabta iyo Yuhuudda labadaba.
1949, Hindiya sidoo kale way ka soo horjeesatay xubinimada Israa’iil ee Qaramada Midoobay.
1950-meeyadii: Aqoonsi la siiyo Israa’iil, balse xiriir diblomaasiyadeed lama sameyn
Ugu dambeyn, 17-kii Sebtembar 1950, Hindiya waxay aqoonsatay Israa’iil. Si kastaba, muddo ku dhow afartan sano, ma aysan sameyn xiriir diblomaasiyadeed rasmi ah, xitaa waxay mamnuucday in baasaboorka Hindiya lagu tago Israa’iil.
1960-meeyadii: Taageero Falastiin, balse albaab u furmay Israa’iil
1962, markii dagaal dhex maray Hindiya iyo Shiinaha, Israa’iil waxay u dirtay hub Hindiya. Hindiya way aqbashay, balse waxay codsatay in maraakiibta hubka sidda aysan qaadin calanka Israa’iil si aysan Carabta uga xanaajin. Tani waxay bilow u noqotay xiriir qarsoodi ah oo muddo dheer socday.
1970-meeyadii: Hub qarsoodi ah iyo aqoonsi taariikhi ah oo Falastiin la siiyo
1974, Hindiya waxay noqotay waddankii ugu horreeyay ee aan Carab ahayn ee aqoonsada Palestine Liberation Organization (PLO) inay tahay wakiilka kaliya ee shacabka Falastiin. Sannadkii xigay, PLO waxay xafiis ka furatay Hindiya.
1980-meeyadii: “Walaashay”
Intii uu socday 1980-meeyadii, xiriirka Hindiya la lahayd Falastiin iyo Israa’iil wuxuu galay qaab hore loo yaqaanay. New Delhi si cad oo cod dheer u muuqatay ayaa u taageertay halganka Falastiiniyiinta, waxaana hoggaamiyihii PLO Yasser Arafat booqashooyin badan ku yimid Hindiya. Laakiin si qarsoodi ah, Israa’iil iyo Hindiya waxay sameysteen xiriir amni oo dhow.
Sanadkii 1983, markii Arafat uu booqday Hindiya shir ka dhacay Dhaqdhaqaaqa Dalalka Aan La Qabsan (Non-Aligned Movement), wuxuu ra’iisul wasaaraha markaas Indira Gandhi ku tilmaamay “walaashay”, taasoo muujinaysa xiriir shakhsi iyo mid dal-to-dal ah oo markaas jiray u dhexeeyay Hindiya iyo Falastiin.
1990-meeyadii: Xiriir diblomaasiyadeed oo rasmi ah
Dagaalkii Qaboobaa kadib, Hindiya waxay dib u habeyn ku sameysay siyaasaddeeda dibadda. Janaayo 1992, waxay si rasmi ah u dhistay xiriir diblomaasiyadeed oo ay la yeelatay Israa’iil, iyadoo safaarado laga kala furay Tel Aviv iyo New Delhi.
1999, Israa’iil waxay Hindiya ka caawisay dagaalkii Kargil ee ay la gashay Pakistan, iyadoo siisay qalabyo militari oo horumarsan.
2014 iyo wixii ka dambeeyay: Isku duubni furan
Tan iyo markii Modi talada qabtay 2014, xiriirka Hindiya iyo Israa’iil aad ayuu u xoogeystay. 2017, Modi wuxuu noqday ra’iisul wasaarihii ugu horreeyay ee Hindi ah ee booqda Israa’iil. 2018, Netanyahu isaguna wuxuu booqday New Delhi.
Ganacsiga labada dal ayaa ka kordhay $200 milyan 1992 ilaa $6.5 bilyan 2024, sida ay sheegtay Wasaaradda Arrimaha Dibadda Hindiya.
Shirkadaha difaaca ee Israa’iil sida Elbit Systems iyo Rafael Advanced Defense Systems ayaa iskaashi la yeeshay shirkado Hindi ah.
Maxay tani uga dhigan tahay xiriirka Hindiya iyo Falastiin?
Inkasta oo Modi si rasmi ah u taageero xal laba-dawladood (two-state solution), Hindiya waxay si taxaddar leh uga fogaataa cambaareyn toos ah oo ka dhan ah Israa’iil, gaar ahaan dagaalka Gaza kadib 2023.
Si kastaba, Hindiya waxay dhaliishay ballaarinta Israa’iil ka waddo Daanta Galbeed, iyadoo ku biirtay bayaan ay saxiixeen in ka badan 100 waddan oo cambaareynaya tallaabooyinka wax ka beddelaya qaabka demografiyada dhulka Falastiin ee la haysto tan iyo 1967.
Falanqeeyayaashu waxay sheegaan in Modi inta uu joogo Israa’iil uu ka hadli doono arrinta Falastiin si dhexdhexaad iyo diblomaasiyad leh, isaga oo isku dayaya inuu isku dheellitiro xiriirka Israa’iil iyo dalalka Carabta kuwaas oo muhiim u ah tamarta, ganacsiga iyo malaayiin shaqaale Hindi ah oo ka shaqeeya Khaliijka.