9

HH: Fiitamiinnadan waxay noqon karaan kuwo halis ah. Daryeelka caafimaadka waa arrin muhiim ah si loo noolaado nolol dheer, mid ka mid ah siyaabaha lagu sameeyana waa in jirku helo fiitamiino ku filan maalin kasta. Inkastoo internetka laga helo macluumaad badan oo ku saabsan fiitamiinnada, haddana mararka qaar si fiican looma sharxo waxa dhici kara haddii la qaato xaddi aad u badan. Sidaas darteed, waxaan diyaariyey maqaal sharxaya fiitamiino kala duwan iyo waxyeellooyinka iman kara haddii si xad-dhaaf ah loo isticmaalo.

Vitamin C waa vitamiin caawiya difaaca jirka, haddii aad jeceshahay liin macaanta iyo miraha la midka ah, waxaa fiican inaad si dheellitiran u isticmaasho, sababtoo ah haddii la badsado wuxuu waxyeello u geysan karaa jirka. Inkastoo uu yahay fiitamiin biyo ku milma, haddana xaddi badan wuxuu sababi karaa dhibaatooyin caloosha ah sida shuban, lalabo iyo calool xanuun. Sidoo kale, qaadashada badan ee kaabiskiisa waxay kordhin kartaa halista dhagxaanta kelyaha, gaar ahaan dadka nolol fadhi badan ku nool. Waxaa laga helaa liin macaan, istrooberi (waa miro yaryar oo casaan ah oo dhanaan-macaan leh), kiwi (waa miro cagaaran gudaha ka ah oo leh iniinno madow oo yaryar), basbaas, brokoli (waa khudrad cagaaran oo u eg ubaxyo yaryar) iyo yaanyo.

Vitamin B1 oo sidoo kale loo yaqaan tiamin (waa fiitamiin ka caawiya jirka inuu tamar ka sameeyo cuntada isla markaana taageera neerfaha), wuxuu muhiim u yahay tamarta iyo shaqada neerfaha. Badanaa xaddi badan oo la qaato ma keeno dhibaato weyn, laakiin mararka qaarkood wuxuu sababi karaa calool xanuun, cuncun iyo finan maqaarka ah. Waxaa laga helaa badarka aan la sifeyn, hilibka, lawska, abuurka iyo digirta.

Vitamin B2 oo loo yaqaan riboflavin (waa fiitamiin ka qayb qaata soo saarista tamarta iyo shaqada unugyada), wuxuu muhiim u yahay jirka. Xad-dhaafkiisu waa dhif, waxaana mararka qaarkood kaliya la arkaa in kaadidu noqoto huruud aad u dhalaalaysa, taas oo aan khatar ahayn. Waxaa laga helaa caano, ukumo, hilib khafiif ah iyo khudaar caleen cagaaran leh.

Vitamin B3 oo loo yaqaan niacin ama nikotinik asiidh (waa fiitamiin sidoo kale loo isticmaalo dawo ahaan xaalado gaar ah), haddii la badsado wuxuu keeni karaa sumow loo yaqaan niacin toxicity (waa xaalad uu jirku ku sumoobo fiitamiinkan), taasoo leh calaamado sida maqaarka oo casaada, cuncun, lalabo, matag, calool xanuun iyo dhibaato beerka ah. Isticmaalka badan muddo dheer wuxuu kordhin karaa halista sonkorowga. Waxaa laga helaa hilib, kalluun, laws iyo badar la xoojiyey.

Vitamin B5 oo loo yaqaan pantotensyre (waa fiitamiin ka qayb qaata samaynta tamarta iyo hormoonnada), inkastoo uu muhiim yahay haddana caddeyn badan lagama hayo waxyeellooyinka xad-dhaafka, laakiin qaadasho aad u badan waxay keeni kartaa shuban, lalabo iyo calool xanuun. Waxaa laga helaa hilib, kalluun, ukumo, badar iyo avocado.

Vitamin B6 oo loo yaqaan pyridoksin (waa fiitamiin taageera shaqada neerfaha iyo dheef-shiidka), haddii la badsado wuxuu waxyeello u geysan karaa neerfaha, wuxuuna keeni karaa kabuubyo, dareen gariir ah iyo dhaawac neerfaha ah gaar ahaan gacmaha iyo lugaha. Mararka qaar dhaawacaasi waa mid joogto ah. Waxaa laga helaa digaag, kalluun, baradho, muus iyo digir.

Vitamin B7 oo loo yaqaan biotin (waa fiitamiin muhiim u ah timaha, maqaarka iyo ciddiyaha), badanaa ma keeno dhibaatooyin waaweyn, laakiin xaddi aad u badan wuxuu khaldi karaa natiijooyinka baaritaannada shaybaarka, wuxuuna mararka qaar keeni karaa hurdo la’aan iyo fuuqbax. Waxaa laga helaa ukumo, beer, laws, abuur iyo baradho macaan.

Vitamin B9 oo loo yaqaan folat (waa fiitamiin muhiim u ah samaynta DNA-ga iyo kala qaybsanaanta unugyada), haddii la badsado wuxuu qarin karaa calaamadaha yaraanta vitamin B12, wuxuuna saameyn karaa qaar ka mid ah daawooyinka. Waxa kale oo uu kordhin karaa halista kansarka mindhicirka dadka qaarkood. Waxaa laga helaa khudaarta caleenta cagaaran, digirta iyo badarka la xoojiyey.

Vitamin B12 oo sidoo kale loo yaqaan kobalamin (waa fiitamiin muhiim u ah neerfaha iyo samaynta DNA-ga), jirku badanaa si fiican ayuu u maareeyaa xaddi badan oo la qaato, waxaana laga saaraa kaadida. Si kastaba ha ahaatee, mararka qaarkood xaddi aad u badan wuxuu keeni karaa finan u eg finan dhalinyaro, cuncun iyo xasaasiyad daran oo dhif ah. Waxaa laga helaa hilib, kalluun, ukumo iyo caano.

Kolin (hore loogu tixgelin jiray vitamin B4, waa nafaqo muhiim u ah maskaxda, dheef-shiidka iyo dhismaha unugyada), haddii si xad-dhaaf ah loo qaato wuxuu keeni karaa cadaadis dhiig oo hooseeya, dhidid badan, ur jirka oo kalluun u eg iyo dhibaatooyin caloosha ah. Daraasado qaar ayaa muujiyey inuu kordhin karo halista cudurrada wadnaha. Waxaa laga helaa ukumo, hilib, kalluun iyo khudaar sida brokoli iyo kaabash yar yar.

Salisylsyre (waa maaddo laga helo dawooyinka sida aspirin iyo geedo qaar), haddii si badan loo qaato waxay keeni kartaa sumow aspirin (waa xaalad halis ah), calaamaduhuna waxaa ka mid ah boog caloosha, dhiig-bax gudaha ah, dhawaq dhegaha ah iyo jahawareer. Sidoo kale waxay qalajin kartaa maqaarka haddii la badsado.

Vitamin A haddii si xad-dhaaf ah loo qaato, gaar ahaan nooca retinol (waa nooc ka mid ah vitamin A), wuxuu keeni karaa xaalad loo yaqaan hypervitaminosis A (waa marka vitamin A uu ku bato jirka), taasoo leh calaamado sida lalabo, madax wareer, arag daciif ah, xanuun lafaha ah iyo dhibaato beerka ah. Waxa kale oo uu khatar ku yahay haweenka uurka leh. Vitamin A wuxuu muhiim u yahay aragga, difaaca jirka iyo xubnaha muhiimka ah.

Vitamin D wuxuu muhiim u yahay lafaha iyo difaaca jirka, laakiin xad-dhaafkiisu wuxuu keenaa hyperkalsemi (waa marka kalsiyumka dhiigga uu bato), taasoo keenta dhagxaanta kelyaha, lalabo, matag, tabar darro iyo xitaa dhibaato garaaca wadnaha ah. Waxaa laga helaa qorraxda, kalluunka dufanka leh iyo caano.

Vitamin E waa antioxidant (waa maaddo ka ilaalisa jirka waxyeellada), laakiin haddii la badsado wuxuu kordhin karaa dhiig-baxa gaar ahaan dadka qaata daawooyinka dhiigga khafiifiya. Waxa kale oo uu carqaladeyn karaa xinjirowga dhiigga. Waxaa laga helaa laws, abuur, saliidaha iyo khudaar cagaaran.

Vitamin K wuxuu muhiim u yahay xinjirowga dhiigga iyo lafaha. Haddii si xad-dhaaf ah loo qaato, gaar ahaan dadka qaata daawooyinka dhiigga khafiifiya, wuxuu keeni karaa dhibaatooyin dhiig-bax. Waxaa laga helaa khudaarta caleenta cagaaran iyo saliidaha dhirta.

Ugu dambayn, fiitamiinnadu aad bay muhiim u yihiin, laakiin haddii si xad-dhaaf ah loo qaato waxay keeni karaan dhibaatooyin caafimaad oo halis ah. Sida ugu wanaagsan waa in laga helo cuntada dabiiciga ah, lana tashado dhakhtar ka hor inta aan la qaadan kaabis badan.

Heamaal Health