Markii fiidkii ku dhacay Qasa Talaadadii, safaf cibaadaystayaal ah ayaa istaagay salaad, balse ma ahayn gudaha masaajidyo, ee waxay ahaayeen korka burburkoodii.
Markii ugu horreysay tan iyo markii uu dhammaaday dagaalkii laba sano socday ee Israa’iil ku qaadday deegaankaas, Falastiiniyiintu waxay bilaabeen bisha barakaysan ee Ramadaan iyagoo ku jira xabbad-joojin jilicsan, kuna tukaday salaadaha Taraawiixda barxado qashin iyo burbur ka buuxaan iyo goobo ku-meel-gaar ah oo laga sameeyay maro nylon ah iyo gidaar alwaax ah.
Masaajidyo badan oo ku yaallay deegaankaas hadda ma jiraan.
Sida uu sheegay Xafiiska Warbaahinta Dowladda Qasa, in ka badan 1,015 masaajid ayaa la burburiyay ama waxyeello soo gaartay intii uu socday dagaalku. Ugu yaraan 835 ayaa gebi ahaanba la simay dhulka, halka kuwo kale oo badan ay si qayb ah u taagan yihiin, iyagoo noqday qolof madhan oo ka haray goobihii ay bulshadu ku kulmi jirtay.
Meeshii qubbado iyo minaarado yaalleen, hadda waxaa ka laalaada bacaha caagga ah. Meeshii sagxado marmar ah yaalleen, cibaadaystayaashu waxay ku sujuudaan sibidh iyo ciid aan sinnayn.
Diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Israa’iil ayaa weli dul heehaabayay qaybo ka mid ah deegaanka xilligii salaaddu bilaabatay, sida uu weriye ka tirsan Anadolu Agency uu soo sheegay, taasoo muujinaysa deganaanshaha jilicsan ee ka dambeeyay bilo duqeyn ah.
Ku laabashada Masaajidka taariikhiga ah ee Al-Cumari
Xaafadda Qadiimiga ah ee Magaalada Qasa, dadka deggan ayaa dib ugu soo laabtay Masaajidka taariikhiga ah ee Al-Cumari, oo ka mid ah kuwa ugu waaweyn uguna faca weyn Falastiin. Masaajidkan oo la aasaasay in ka badan 14 qarni ka hor, ayaa burbur ku dhowaad dhammeystiran soo gaaray duqeyn la diiwaangeliyay Diseembar 2023.
Qaybo ka mid ah dhismaha ayaa lagu daboolay qalab ku-meel-gaar ah si loo oggolaado in si xaddidan loogu tukado.
Inkastoo burburku aad u weyn yahay, boqolaal qof ayaa isugu yimid salaadda maqribka.
“Xitaa wax kasta oo dhacay kadib, dadku waxay doorbidayaan inay halkan ku tukadaan,” ayuu yiri Mucaawiya Kashko, oo ka soo jeeda xaafadda Zaytuun. “Intii dagaalku socday, maalin kasta waan dhimanaynay. Laakiin tani weli waa masaajidkeennii.”
Cibaadaysade kale, Abu Cabdullaahi Khalaf, ayaa sheegay in ku soo laabashadu leedahay macne qoto dheer. “Waxaan halkan u taaganahay inkastoo burburka,” ayuu yiri. “Waxaan rabnaa nafis. Waxaan rabnaa xasillooni.”
Qasa oo dhan, muuqaallo la mid ah ayaa ka dhacay. Teendhooyin salaadeed oo lagu dul taagay burburka ayaa si degdeg ah u buuxsamay. Qaar waxaa si ku-meel-gaar ah u iftiimiyay matoorro yar yar oo saacado kooban shaqeeya. Qaar kalena waxay ku tiirsanaayeen iftiin daciif ah oo ka soo dhex ifaya maro dillaacsan.
Sheekh Raami Al-Jarousha, imaamka Masaajidka Al-Amiin Maxamed ee si daran u burburay galbeedka Magaalada Qasa, ayaa sheegay in Ramadaankan uu si weyn uga duwan yahay kuwii hore.
“Ramadaankan wuxuu xanbaarsan yahay dareen ka duwan,” ayuu yiri. “Dadku way daaleen, dagaal, khasaaro iyo barakac darteed.”
Si kastaba ha ahaatee, go’aanka lagu sii wado salaaddu waa mid adag. “Meel kasta ayaan ku tukeynaa,” ayuu raaciyay. “Xitaa haddii ay noqoto korka burburka.”
Ninka 65 jirka ah ee Raamiiz Al-Mashharawi, bishan waxay ula timid maqnaansho murugo leh. Wuxuu waayay laba wiil iyo awow yar bilo ka hor, kuwaas oo garab istaagi jiray habeenada Ramadaan marka la tukado.
“Sannadkan, waxaan dareemayaa kelinimo,” ayuu si aamusnaan leh u yiri. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu ka qayb galaa salaadaha habeenkii goob ku meel gaar ah oo laga dhisay hadhaagii Masaajidka Al-Kanz ee degmada Rimaal.
Bilow aamusan
Markii Muftiga Guud ee Qudus uu ku dhawaaqay in Arbacadu tahay maalinta koowaad ee Ramadaan, dad badan oo ku sugan Qasa waxay sheegeen in farxaddii ay yaraatay.
Labadii Ramadaan ee hore waxay ku soo beegmeen duqeyn iyo gaajo daran, iyadoo qoysas badani aysan awoodin inay diyaariyaan xitaa cuntooyinka fudud ee afurka ama suxuurta.
Hadda, inkastoo dagaalladii waaweynaa yaraadeen, haddana barakaca ayaa weli baahsan, dib-u-dhiskuna waa mid aan la hubin. Korontadu inta badan waa maqan tahay, kumannaan qoys ayaana weli ku nool teendhooyin laga dhex taagay burburka.
Si kastaba ha ahaatee, iyadoo safafku istaageen inta u dhexeysa darbiyo jabay iyo marooyin ku-meel-gaar ah, ficilka salaadda laftiisa wuxuu noqday mid xambaarsan adkaysi aamusan.
Dad badan oo Qasa ku nool, Ramadaankan ma ahan ku noqosho nolol caadi ah. Inkastoo dagaalladii waaweynaa istaageen, burbur, barakac iyo hubanti la’aan ayaa weli taagan, taasoo dadka ku qasbeysa inay bisha barakaysan ku qaabilaan murugo qoto dheer iyo rajo jilicsan.
Heshiis xabbad-joojin ah oo uu Mareykanku taageerayo ayaa ka dhaqan galay Qasa tan iyo 10-ka Oktoobar 2025, kaasoo joojiyay dagaalkii laba sano socday ee Israa’iil, kaasoo dilay in ka badan 72,000 oo qof—badankood haween iyo carruur—kana dhaawacay in ka badan 171,000 tan iyo Oktoobar 2023.
Tan iyo markii heshiisku dhaqan galay, ciidamada Israa’iil ayaa lagu eedeeyay boqolaal xadgudub oo ay ku jiraan duqeyn iyo rasaas, taasoo sababtay dhimashada 603 Falastiiniyiin ah iyo dhaawaca 1,618 kale, sida ay sheegtay Wasaaradda Caafimaadka Qasa.