Sepsis waa xaalad halis ah oo dhacda marka jirku si khaldan uga falceliyo caabuq (infekshan). Nidaamka difaaca jirka ee la dagaallama caabuqa ayaa markaas weerar ku noqda jirka laftiisa, taasoo keenta in xubnaha jirku si liidata u shaqeeyaan.
Sepsis-ku wuxuu u gudbi karaa septic shock, taas oo ah hoos-u-dhac weyn oo ku yimaada cadaadiska dhiigga. Tani waxay dhaawici kartaa sambabada, kelyaha, beerka iyo xubno kale. Haddii dhaawacu noqdo mid aad u daran, waxay keeni kartaa dhimasho. Daaweynta hore ee sepsis-ka waxay kordhisaa fursadda badbaadada.
Calaamadaha
Calaamadaha Sepsis
Calaamadaha sepsis-ka waxaa ka mid noqon kara:
- Isbeddel ku yimaada xaaladda maskaxda (sida jahawareer).
- Neefsasho degdeg ah oo gaaban.
- Dhidid aan sabab cad lahayn.
- Dareen wareer ama suuxdin u dhow.
- Qandho la socota gariir (qarqaryo).
- Calaamado gaar u ah nooca caabuqa, sida xanuun marka la kaadinayo (caabuqa kaadi-mareenka) ama qufac sii xumaanaya (oof-wareen).
Calaamadaha sepsis-ka ma aha kuwo gaar ah oo si fudud loo aqoonsan karo. Way kala duwanaan karaan qof ilaa qof, sidoo kalena carruurta iyo dadka waaweyn si kala duwan ayay uga muuqan kartaa.
Calaamadaha Septic Shock
Sepsis-ku wuxuu u gudbi karaa septic shock, taas oo ah hoos-u-dhac aad u daran oo ku yimaada cadaadiska dhiigga. Marka ay gaarto heerkan, khatarta dhimashada way sii kordhaysaa. Calaamadaha septic shock waxaa ka mid ah:
- Inaan la istaagi karin.
- Hurdo badan ama ku adkaata in la soo jeedo.
- Isbeddel weyn oo ku yimaada xaaladda maskaxda, sida jahawareer aad u daran.
Goorta La Tashanayo Dhakhtar
Caabuq kasta wuxuu isu beddeli karaa sepsis. La xiriir bixiye daryeel caafimaad haddii aad leedahay calaamadaha sepsis ama haddii caabuq ama nabar aanu ka soo raynayn.
Calaamado sida jahawareer ama neefsasho degdeg ah waxay u baahan yihiin daryeel degdeg ah (gargaar degdeg ah).
Sababaha
Nooc kasta oo caabuq ah wuxuu keeni karaa sepsis. Tan waxaa ka mid ah caabuqyada bakteeriyada, fayraska ama fangaska. Kuwa inta badan sababa sepsis waxaa ka mid ah caabuqyada ku dhaca:
- Sambabada, sida oof-wareenka.
- Kelyaha, kaadi-haysta iyo qaybaha kale ee habka kaadi-mareenka.
- Hab-dhiska dheefshiidka.
- Dhiigga.
- Meelaha tuubooyinka (catheter-ka) jirka lagu geliyo.
- Nabarrada ama gubashada.
Arrimaha Khatarta Kordhiya (Risk Factors)
Qodobbada kordhin kara khatarta in caabuq isu beddelo sepsis waxaa ka mid ah:
- Dadka ka weyn 65 sano.
- Dhallaanka.
- Dadka leh difaac-jir oo hooseeya, sida kuwa lagu daweynayo kansarka ama qaba fayraska HIV.
- Dadka qaba cudurro daba-dheeraada, sida sonkorow, cudurka kelyaha ama cudurka sambabada ee daba-dheeraada (COPD).
- In lagu jiro qaybta daryeelka gaarka ah (ICU) ama joogitaan isbitaal oo dheer.
- Qalab jirka la geliyo, sida tuubooyinka xididdada lagu geliyo (IV) ama tuubooyinka neefsiga.
- Isticmaalka antibiyootik 90-kii maalmood ee la soo dhaafay.
- Xaalad u baahan daaweyn corticosteroids, kuwaas oo hoos u dhigi kara difaaca jirka.
Dhibaatooyinka (Complications)
Marka sepsis-ku sii xumaado, xubnaha muhiimka ah sida maskaxda, wadnaha iyo kelyaha ma helaan dhiig ku filan. Sepsis-ku wuxuu sababi karaa xinjirow dhiig oo aan caadi ahayn. Xinjiro yar-yar ama xididdo dhiig oo dillaaca ayaa dhaawici kara ama burburin kara unugyada jirka.
Inta badan dadka qaba sepsis fudud way ka bogsadaan. Laakiin heerka dhimashada ee septic shock wuxuu u dhexeeyaa qiyaastii 30% ilaa 40%. Sidoo kale, qof mar hore ku dhacay sepsis daran wuxuu halis u yahay inuu mustaqbalka mar kale ku dhaco caabuqyo.
Ogaanshaha (Diagnosis)
Dhakhaatiirtu badanaa waxay dalbaan baaritaanno dhowr ah si loo ogaado halka uu ka jiro caabuqa sababay sepsis-ka.
Baaritaanka Dhiigga
Muunado dhiig ah ayaa loo isticmaalaa in lagu hubiyo:
- Caddeyn muujinaysa jiritaanka caabuq.
- Dhibaatooyinka xinjirowga dhiigga.
- Shaqo aan caadi ahayn oo ku timaadda beerka ama kelyaha.
- Heer oksijiin oo ka hooseeya inta jirku u baahan yahay.
- Isku dheelitir la’aanta macdanta jirka (electrolytes).
Baaritaanno Kale oo Shaybaar
Si loo helo halka uu ka jiro caabuqa, waxaa la qaadi karaa muunado ka mid ah:
- Kaadida.
- Dheecaanka ka yimaada nabarka.
- Xaako ama candhuuf ka timaadda marinnada neefsiga.
Baaritaannada Sawirka (Imaging Tests)
Haddii aan si fudud loo garan karin meesha uu caabuqu ku yaal, bixiyaha daryeelka caafimaad ayaa dalbi kara baaritaanno sawir ah, sida:
- Raajo (X-ray): Waxay muujin kartaa caabuqyada sambabada.
- Ultrasound: Qalabkan wuxuu adeegsadaa hirarka codka si uu u sameeyo sawirro toos ah; wuxuu muujin karaa caabuqyada ku jira xameetida (gallbladder) iyo kelyaha.
- CT Scan (Computerized Tomography): Qalabkani wuxuu qaadaa raajooyin dhinacyo kala duwan ah, wuxuuna isu geeyaa si loo helo sawirro goyn-goyn ah oo gudaha jirka ah. Wuxuu si fudud u muujin karaa caabuqyada beerka, ganaca (pancreas) ama xubnaha kale ee caloosha.
- MRI (Magnetic Resonance Imaging): Wuxuu adeegsadaa hirar raadiyo iyo birlab xooggan si uu u sameeyo sawirro goyn-goyn ama 3D ah. Wuxuu waxtar u leeyahay ogaanshaha caabuqyada ku dhaca unugyada jilicsan ama lafaha.
Daaweynta (Treatment)
Daaweyn hore oo dhamaystiran waxay kordhisaa fursadda bogsashada. Dadka qaba sepsis waxay u baahan yihiin kormeer dhow iyo daaweyn lagu bixiyo qaybta daryeelka gaarka ah (ICU) ee isbitaalka. Tani waa sababta oo ah dadka qaba sepsis mararka qaar waxay u baahan karaan tallaabooyin badbaado nololeed si loo xasiliyo neefsashada iyo shaqada wadnaha.
Daawooyinka
Daawooyin kala duwan ayaa loo isticmaalaa daaweynta sepsis iyo septic shock, waxaana ka mid ah:
- Antibiyootiko: Daaweynta antibiyootigga waa in la bilaabaa sida ugu dhaqsaha badan. Marka hore waxaa la siiyaa antibiyootiko ballaaran (broad-spectrum) oo wax ka qabta noocyo badan oo bakteeriyo ah. Marka natiijada baaritaanka dhiigga la helo oo la ogaado jeermiska sababay caabuqa, antibiyootigga waxaa loo beddeli karaa mid gaar u ah jeermiskaas.
- Dheecaanno xididka lagu shubo (IV fluids): Dheecaannada xididka lagu siiyo waxay bilaabmaan sida ugu dhaqsaha badan si loo caawiyo cadaadiska dhiigga iyo wareegga dhiigga.
- Vasopressors: Kuwani waa daawooyin cidhiidhi geliya xididdada dhiigga si ay u kordhiyaan cadaadiska dhiigga. Waxaa la isticmaalaa haddii cadaadiska dhiiggu aad u hooseeyo xitaa ka dib marka la siiyo dheecaanno.
- Daawooyin kale ayaa sidoo kale la isticmaali karaa, sida insuliin si loo xakameeyo sonkorta dhiigga, ama xanuun-joojiyeyaal.
Daryeel Taageero (Supportive Care)
Dadka qaba sepsis badanaa waxaa la siiyaa oksijiin. Qaar ka mid ah waxay u baahan karaan mashiin ka caawiya neefsashada. Haddii kelyuhu si fiican u shaqayn waayaan sababo la xiriira caabuqa, qofka waxaa laga yaabaa inuu u baahdo sifeynta dhiigga (dialysis).
Qalliinka
Mararka qaar qalliinka ayaa loo baahan karaa si looga saaro halka caabuqu ka jiro, sida malax (pus), unugyo caabuqsan ama unugyo dhintay.