Maxaa hor taagan in ay guulaystaan maamulada, Awdal state, Khaatumo state iyo Somaliland, ee gobolada waqooyi.

Awdal State

Hordhac

Awdal waa gobol ku yaalla waqooyi-galbeed Soomaaliya, xuduudna la leh Itoobiya iyo Jabuuti, kana mid ah dhulka uu ka taliyo Somaliland. Caasimaddiisu waa Borama.

Sanadihii la soo dhaafay, waxaa mararka qaar soo baxayay dood ku saabsan dhismaha “Awdal State”  maamul gaar ah oo ka madax-bannaan Somaliland ama si toos ah ugu xiran Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Asalka Fikradda Awdal State

Fikradda Awdal State ma aha mid cusub, balse si joogto ah uma noqon mid hirgashay. Waxay inta badan ka dhalataa:

1. Tabashooyin siyaasadeed – Qaar ka mid ah bulshada Awdal ayaa sheegta in matalaaddooda siyaasadeed iyo saamiga awood-qaybsiga Somaliland aysan ku qanacsaneyn.
2. Qodobka Federaalka – Dadka taageersan fikraddan si qotodheer oo had iyo jeerna ka mid ah maamulada la dhiso waa kuwa aaminsan,  in Awdal ay xaq u leedahay inay noqoto maamul federaal ah sida dowlad-goboleedyada kale ee Soomaaliya, kooxdani waxay u badan yihiin mutacalimiin aqoon sarre leh.
3. Taariikh iyo Aqoonsi Goboleed – Awdal waxay lahayd door taariikhi ah xilligii dowladdii rayidka iyo xilligii gumeysiga, taas oo kor u qaadda dareen gaar ahaaneed oo ay shacabku aaminsanyihiin in ay yihiin dad aan loo talin karin, balse iyagu taliya ama talo wadaaga.

Aragtiyo Is Khilaafsan oo raagidiyey in ay awdal midowdo

Taageerayaasha Awdal State waxay qabaan:

• In federaalka Soomaaliya ogol yahay in gobolladu dhistaan maamul.
• In Awdal ay leedahay xuduud, dad iyo kaabayaal u saamaxaya maamul gaar ah.
• In gooni isu taagga Somaliland aanu ahayn mowqif ay wada qaateen dhammaan shacabka gobollada waqooyi, lana yagleelay wakhti aan munaasab ahayn oo dagalo jireen, dad shacabka wakiil ka ahaana ayna jirin

Kuwo ka soo horjeeda fikradda waxay sheegaan:

• In Awdal ay si buuxda uga mid tahay Somaliland.
• In kala go’ kale uu keeni karo xasilooni darro siyaasadeed.
• In midnimada gudaha Somaliland ay muhiim u tahay dadaalka aqoonsi raadinta.
• In laga wada hadlo cabashada jirta.

Dadka qaba fikaradi waxay u badan yihiin kolba kuwa shaqaale ka ah maamulka Somaliland iyo mada dhaqameedka.

Saameynta Siyaasadeed

Haddii Awdal State si rasmi ah loo dhiso, waxay:

• Saameyn ku yeelan kartaa doodda u dhexeysa Muqdisho iyo Hargeysa.
• Wax ka beddeli kartaa qaab-dhismeedka federaalka Soomaaliya.
• Keeni kartaa isbeddel ku yimaada awood-qaybsiga maamulka Somaliland oo si dhakhso ah wax uga qabta cabashada gobolka.

Si kastaba, ilaa hadda ma jiro maamul rasmi ah oo la aqoonsaday oo lagu magacaabo “Awdal State,” inkastoo ay jiraan ururro iyo siyaasiyiin si goos-goos ah u soo hadal qaada, in kasta oo dawlada fadaraalku maalmihii u danbeeyey si cad uga hadlaysay baahida loo dhismo maamul oo laga dhiso Awdal.

Falanqeyn Siyaasadeed

Arrinta Awdal State waxay ku dhex jirtaa saddex doodood oo waaweyn:

1. Midnimada Somaliland vs Federaalka Soomaaliya
2. Is-qaddarin goboleed iyo saamiga awoodda
3. Xasiloonida iyo mustaqbalka waqooyiga Soomaaliya

Mustaqbalka fikraddan wuxuu ku xirnaan doonaa:

• Sida Somaliland u maareyso tabashooyinka gudaha.
• Sida Dowladda Federaalka Soomaaliya uga falceliso.
• Rabitaanka shacabka Awdal laftooda.

Gunaanad

Awdal State weli waa fikrad siyaasadeed oo dood ku jirta, balse aan weli yeelan qaab sharci ama maamul rasmi ah. Waxay ka tarjumaysaa murannada siyaasadeed ee ka jira waqooyiga Soomaaliya iyo su’aasha weyn ee ku saabsan qaab-dhismeedka dowladeed ee mustaqbalka dalka.

   Khatumo State

Hordhac

Khaatumo State waa maamul lagu dhawaaqay sanadkii 2012, kaas oo sheegtay inuu matalo gobollada Sool, Sanaag iyo Cayn (SSC) ee waqooyiga Soomaaliya. Dhismahiisu wuxuu ka dhashay khilaaf siyaasadeed iyo mid maamul oo ka dhexeeyay dadka deegaanka iyo maamulka Somaliland.

---

Taariikh Kooban: Aasaaskii 2012

Khaatumo waxaa si rasmi ah loogu dhawaaqay shir ka dhacay deegaanka Taleex 2012, iyadoo hoggaanka lagu doortay siyaasi hore oo lagu magacaabo Ali Khalif Galaydh.

Ujeeddada aasaaska Khaatumo waxay ahayd:

• In la dhiso maamul hoos yimaada dowladda federaalka Soomaaliya.
• In la helo matalaad siyaasadeed oo gaar ah.
• In laga hortago in dhulka SSC lagu daro Somaliland si buuxda.

Khilaafkii iyo Heshiiskii Somaliland

Muddo sanado ah waxaa jiray iska hor imaadyo siyaasadeed iyo kuwo amni oo u dhexeeyay Khaatumo iyo Somaliland. Sanadkii 2017, hoggaankii Khaatumo ee uu hoggaaminayay Cali Khaliif Galaydh ayaa heshiis la galay Somaliland, taas oo si rasmi ah u soo afjartay Khaatumo-kii hore.

Hase yeeshee, tabashooyinka shacabka SSC ma aysan dhammaan, Somaliland-na waa iska dhagatirtay, iyadda oo aan fulin heshiiskii ay Khaatumo la gashay.

---

Soo Ifbixii SSC-Khaatumo (2023–2024)

Kadib dagaalladii ka dhacay magaalada Laascaanood 2023, waxaa dib u soo noolaaday dhaqdhaqaaq siyaasadeed oo cusub oo lagu magacaabay SSC-Khaatumo.

Waxay ku dhawaaqeen:

• In aysan ka tirsanayn Somaliland.
• In ay doonayaan inay si toos ah ula shaqeeyaan Dowladda Federaalka Soomaaliya.
• In la dhiso maamul rasmi ah oo federaal ah, wayna ku guulaysteen.

Dowladda federaalka Soomaaliya ayaa billowday wada-hadallo iyo aqoonsi siyaasadeed oo la xiriira SSC-Khaatumo, taas oo beddeshay jihadii siyaasadeed ee gobolka.

Arrimaha Siyaasadeed

1. Muranka Dhulka

Gobollada Sool, Sanaag iyo Cayn waxaa muddo dheer ka jiray muran u dhexeeya:

• Somaliland
• Puntland
• Dowladda Federaalka Soomaaliya

Tani waxay keentay jahawareer maamul iyo mararka qaar iska hor imaadyo hubeysan.

2. Federaalka iyo Midnimada

SSC-Khaatumo waxay ku adkeysaneysaa inay ka mid noqoto nidaamka federaalka Soomaaliya, halka Somaliland ay ku dooddo in dhulkaasi ka tirsan yahay xuduuddeeda. Dawlada Fadaraalku in kasta oo ay aqoonsatay maamulkan, madaxda dawladuna booqdeen, haddana dawlada fadaraalku ma ogolo in maamulkani saamayn siyaasadeed ku yeesho sida maamul goboleedyadda kale siyaasadda dawlada fadaraalka, kamana qayb galo shirarka.

3. Saameynta Gobolka

Xiisadda Khaatumo waxay saameyn ku yeelatay:

• Nabadgelyada gobolka
• Ganacsiga iyo isu socodka
• Xiriirka u dhexeeya Muqdisho iyo Hargeysa

Falanqeyn Siyaasadeed

Khaatumo State (gaar ahaan SSC-Khaatumo) waxay noqotay arrin muhiim u ah mustaqbalka qaab-dhismeedka federaalka Soomaaliya.

Su’aalaha waaweyn ee taaganaa waxaa ka mid ahaa:

• Ma noqon kartaa dowlad-goboleed rasmi ah? jawaabtaasi oo noqotay Haa
• Sidee loo xallin karaa muranka u dhexeeya Somaliland iyo SSC? wali moran dhuleed (dagaan)  iyo maamul ayaa jira.
• Maxay noqon doontaa mowqifka beesha caalamka? beesha caalamku waxay taageertay mawqifka fadaraalka, waxaan booqaday siyaasiyiin iyo safiiro ka socday dalalka caalamka.

Haddii xal siyaasadeed oo waara la waayo, khilaafka SSC wuxuu sii wadi karaa inuu noqdo meel nugul oo saameyn ku leh xasilloonida waqooyiga Soomaaliya.

Gunaanad

Khaatumo waa tusaale ka mid ah murannada siyaasadeed ee ka dhashay burburkii dowladdii dhexe ee Soomaaliya. Waxay muujineysaa sida ay u adag tahay isu dheellitirnaanta:

• Rabitaanka deegaannada
• Nidaamka federaalka
• Sheegashada madax-bannaanida Somaliland.

     Somaliland

Hordhac

Somaliland waa maamul ku yaalla waqooyiga Soomaaliya oo ku dhawaaqay inuu dib ula soo noqday madax-bannaanidiisii 18-kii May 1991. Inkasta oo aysan helin aqoonsi caalami ah, haddana waxay muddo ka badan 30 sano dhiseysay nidaam dowladeed iyo hay’ado shaqeeya. Si loo fahmo xaaladdeeda maanta, waxaa muhiim ah in dib loo milicsado taariikhdeeda iyo marxaladihii ay soo martay.

Taariikhda Somaliland

Xilligii Gumeysiga

Qarnigii 19-aad dabayaaqadiisii, dhulka maanta loo yaqaan Somaliland wuxuu noqday maxmiyad uu gacanta ku hayay Ingiriisku, laguna magacaabi jiray British Somaliland. Dhanka koonfureedna waxa ka jiray gumeysi Talyaani ah.

Xorriyaddii iyo Midowgii 1960

26-kii Juun 1960, British Somaliland waxay qaadatay xorriyaddeeda. Shan maalmood kaddib, 1-dii Luulyo 1960, waxay la midoowday dhulkii Talyaanigu maamuli jiray si loo dhiso Jamhuuriyadda Soomaaliya.

Midowgaas wuxuu ahaa mid shucuureed oo ku saleysnaa himilo qaranimo, balse muddo kooban gudaheed waxaa soo baxay tabashooyin la xiriira awood-qaybsiga iyo cadaalad darrada la sheegay inay ka jirtay dowladdii dhexe.

Xilligii Dowladdii Militariga

Kadib afgambigii 1969 ee uu hoggaaminayay Siad Barre, dalka waxaa galay xukun milatari. Dabayaaqadii 1980-meeyadii, dagaallo culus ayaa ka dhacay waqooyiga, gaar ahaan Hargeisa iyo Burco, kuwaas oo sababay burbur iyo barakac baahsan.

Kooxdii mucaaradka ahayd ee Somali National Movement (SNM) ayaa door weyn ka ciyaartay halgankii ka dhanka ahaa xukuumaddii militariga.

Ku Dhawaaqistii 1991

Markii ay dhacday dowladdii dhexe 1991, shir beeleedyo ka dhacay Burco ayaa lagu go’aamiyay in dib loola soo noqdo madax-bannaanidii 1960-kii. Sidaas ayay Somaliland ugu dhawaaqday inay ka go’day Soomaaliya inteeda kale.

Dhismaha Dowladnimada

Somaliland waxay qaadatay hannaan dib-u-heshiisiin ku dhisan shirar beeleed, kuwaas oo saldhig u noqday nidaam isku dhaf ah (dhaqan iyo dimuqraadi).

Waxay samaysatay:

• Madaxweyne iyo ku xigeen la doorto
• Baarlamaan laba aqal ah (Guurti iyo Golaha Wakiillada)
• Dastuur afti dadweyne lagu ansixiyay 2001

Doorashooyin madaxweyne iyo baarlamaan ayaa dhowr jeer ka qabsoomay, taas oo lagu tilmaamo inay tahay mid ka duwan xaaladaha ka jira inta badan Soomaaliya inteeda kale.

Dhaqaalaha iyo Horumarka

Dhaqaalaha Somaliland wuxuu ku tiirsan yahay:

• Dhoofinta xoolaha
• Ganacsiga iyo xawaaladaha
• Dekedda Port of Berbera oo istiraatiiji ah

Sanadihii dambe, heshiisyo horumarineed ayaa lala galay shirkado shisheeye si loo ballaariyo dekedda Berbera, taas oo sare u qaaday doorka ay ku leedahay ganacsiga Geeska Afrika.

Arrinta Aqoonsiga Caalamiga ah

Caqabadda ugu weyn ee Somaliland haysata waa aqoonsi la’aanta caalamiga ah. Inkasta oo ay buuxisay shuruudo badan oo dowladnimo ah sida xasillooni, doorashooyin, iyo xuduud qeexan, haddana beesha caalamku waxay weli u aragtaa qayb ka mid ah Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Doodda taageerayaasha Somaliland waxay ku saleysan tahay:

• Inay ahayd dal madax-bannaan 1960
• In midowgii 1960 aanu si sharci ah u dhicin
• Inay si nabad ah u maamusho dhulkeeda

Doodda kasoo horjeedda se waxay ku adkeysaneysaa:

• Midnimada dhuleed ee Soomaaliya
• In shacabka aanu raali ka ahayn maamulkan
• In beelaha darifyadu ka biyo diidsan yihiin maamulka, iyaddo cabshada ugu wayni tahay in ay hal beeli yeelatay maamulkan.

Faallo Siyaasadeed

Siyaasad ahaan, Somaliland waxay ku guuleysatay inay dhisto nidaam xasilloon marka loo eego colaadaha ka dhacay Soomaaliya tan iyo 1991. Habka ay u wajahday dib-u-heshiisiinta beelaha ayaa lagu ammaanaa inuu ahaa mid ka yimid gudaha, halkii uu ka ahaan lahaa mid dibadda laga keenay.

Si kastaba ha ahaatee, waxaa jira caqabado:

• Khilaafaad doorasho oo mararka qaar dib u dhiga jadwalka
• Muranno xuduudeed oo ka jira gobollada bariga
• Dhaqaale ku tiirsan il kooban

Mustaqbalka Somaliland wuxuu ku xirnaan doonaa:

1. Sida ay u maareyso wada-hadallada kala dhexeeya dowladda federaalka Soomaaliya.
2. Awoodda ay u leedahay inay sii waddo nidaam dimuqraadi ah oo la isku halayn karo.
3. Sida ay u kasban karto taageero dibadeed iyada oo aan abuurin xiisad gobolka ah.
4. In dib loogu noqdo dhismaha maamulka oo ay beeluhu wada yeeshaan.

Gunaanad

Somaliland waa tusaale gaar ah oo ku dhex yaalla Geeska Afrika: maamul iskiis isu maamula oo leh xasillooni gudaha ah, balse aan helin aqoonsi rasmi ah. Maamulkan oo ay wada dhisteen beelaha daga goboloda waqooyi, ayaa hadda ku koobnaaday hal beel oo kali ah, tan oo wiiqaysa in maamulka Hargaysa dood cad oo uu la tago shirarka caalamka hadii uu ictraaf raadsan lahaa, ama dood uu kula doodo dawlada fadaraalka.