Saynisyahanno ayaa ogaaday hab lagu yareyn karo dabeecadda danaysinimada (selfishness) ee dadka, ugu yaraan si ku-meel gaar ah iyagoo kiciyay laba qaybood oo ka mid ah maskaxda.
Daraasad cusub oo lagu sameeyay University of Zurich, 44 qof oo mutadawiciin ah ayaa la weydiiyay inay go’aan ka gaaraan sida ay lacag u qaybsanayaan iyaga iyo qof kale oo aan la aqoon.
Intii tijaabadu socotay, koronto khafiif ah ayaa lagu mariyay qaybaha hore iyo gadaal ee maskaxda (frontal iyo parietal areas). Marka labadan qaybood isku mar la kiciyay, ka qaybgalayaashu waxay bixiyeen lacag ka badan intii caadiga ahayd.
“Saameyntu ma ahayn mid aad u weyn, laakiin waa mid joogto ah,” ayuu yiri Prof Christian Ruff, oo ka mid ahaa hoggaamiyeyaasha daraasadda.
Isbeddelka dabeecadda
“Tiro ahaan, si cad ayaan u aragnaa koror ku yimid rabitaankooda ah inay bixiyaan lacag,” ayuu yiri.
Cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in natiijooyinkani aysan kaliya iftiiminayn hababka ka dambeeya dabeecadaha aasaasiga ah ee bini’aadamka, balse sidoo kale ay faa’iido u yeelan karaan daaweynta qaar ka mid ah cudurrada maskaxda.
“Waxaa jira dad dhibaato weyn ku qaba dabeecadda bulshada, sababtoo ah ma awoodaan inay arkaan aragtida dadka kale, waxayna si joogto ah u dhaqmaan si danaysi ah,” ayuu Prof Ruff u sheegay barnaamijka Inside Science ee BBC Radio 4. “Xaaladahaas ayaa laga yaabaa inaan tan u adeegsanno.”
Saamaynta tijaabadan waxay ahayd mid ku-meel-gaar ah.
“Si dabeecad loo beddelo muddo dheer, waa in si joogto ah loo sameeyaa,” ayuu yiri Prof Ruff, isagoo ku barbar dhigay jimicsiga. Hal mar oo jimicsi la sameeyo ma beddelo jirka, “laakiin haddii aad laba jeer toddobaadkii jimicsato muddo laba bilood ah, jirkaagu wuu is beddelaa. Tani waa la mid.”
Daraasaddan cusub, oo lagu daabacay joornaalka PLoS Biology, waxay ku dhisan tahay cilmi-baaris hore oo ay sameeyeen, taasoo la socotay dhaqdhaqaaqa maskaxda intii ka qaybgalayaashu ku mashquulsanaayeen lacag-qaybsiga.
Daraasaddii hore, cilmi-baarayaashu waxay ogaadeen laba qaybood oo maskaxda ah oo u muuqday inay “wada hadlaan” unugyada maskaxduna ay isla garaacayaan isla heerka marka ka qaybgalayaashu lacag badan bixiyaan.
Labadan qaybood waxay door ka ciyaaraan go’aan qaadashada iyo naxariista (empathy), taasoo ah awoodda lagu kala garto dareenka dadka kale iyo kan nafteena.
Marka go’aan naxariis leh la gaaro, qaybta naxariista iyo qaybta go’aan qaadashada ayaa si muuqata u wada shaqeeya.
Sidaas darteed, daraasaddan cusub, cilmi-baarayaashu waxay doonayeen inay ogaadaan haddii ay koronto khafiif ah ku riixi karaan dadka si ay u gaaraan go’aanno naxariis badan.
Mid ka mid ah ka qaybgalayaasha, oo magaciisa la qariyay, ayaa sheegay in dareenku uu ahaa “sida qubeys diirran ama dhibco roob yar yar oo madaxa ku dhacaya.”
“Isla markiiba kadib markii kicinta la bilaabay, waxaan sameynayay go’aamada shaashadda ka muuqda. Marnaba ma dareemin in kicintu saameyn ku yeelaneyso go’aamadeyda,” ayuu yiri.
Ogaanshaha dhaqdhaqaaqa maskaxda ee go’aannada naxariista leh ee dad badan ayaa si xooggan u muujinaya in samafalku (altruism) ku dhex dhisan yahay maskaxdeena isla markaana uu u kobcay si uu nooga dhigo kuwo daryeela dadka kale.
Awoodda lagu saameyn karo ama lagu beddeli karo habkan, ayuu sharaxay Prof Ruff, “waa waxa ka dhigaya helitaankan mid caafimaad ahaan muhiim ah.”
Qoraaga wadajirka ah ee daraasadda, Dr Jie Hu oo ka tirsan East China Normal University, ayaa yiri:
“Waxa cusub halkan waa caddaynta sabab iyo natiijo.
“Markii aan wax ka beddelnay isgaarsiinta shabakad gaar ah oo maskaxda ah annagoo adeegsanayna kicin gaar ah oo aan qalliinka ahayn, go’aamada ay dadku ku qaybsanayaan lacagta way is beddeleen, waxayna beddeleen sida ay u miisaamaan danahooda iyo kuwa dadka kale.”
Laakiin ma tahay in laga welwelo ama laga naxo tijaabo saameyn ku yeelanaysa dabeecadda sidan oo kale?
Prof Ruff wuxuu yiri: “Maya, gabi ahaanba maya.
“Tani si caafimaad ah ayaa loo nidaamiyaa si gaar ah tijaabooyinkan. Waxay martaa guddi anshax (ethics committee), dadka ka qaybgalayana waxay bixiyaan oggolaansho ogaal ah, oo ay mar kasta ka laaban karaan.”
Cilmi-nafsiyahanku wuxuu arrintan la barbar dhigay saameynta baraha bulshada iyo xayeysiisyada ku yeeshaan dabeecaddeena.
“Halkaas ma lihid wax xakameyn ah oo ku saabsan waxa lagu tusayo [iyo sida maskaxdaadu uga jawaabto],” ayuu yiri.