Xiniinyaha waa labo xubin oo muhiim u ah jirka ragga, kuna jira bacda hoose ee jirka (scrotum). Waxay leeyihiin laba shaqo oo waaweyn:
- Soo saarista shahwada
- Soo saarista hormoonka ragga (testosterone)
Xanuunada xiniinyaha waa xaalad ku dhici karta ragga da’ kasta leh. waxaana loo qaybiyaa saddex waji:
- Mid fudud ama daran
- Mid waqti yar soconaya ama joogto ah
- Mid si lama filaan ah u yimaada ama si tartiib ah u bilowda
Inkasta oo mararka qaar uusan halis ahayn, haddana xanuunadda xiniinyaha mararka qaar wuxuu astaan u noqon karaa xaalad caafimaad oo aad u khatar ah, sidaa darteed waa in aan la iska indho tirin.
Xanuunadda xiniinyaha wuxuu ka iman karaa sababo kala duwan
1. Dhaawaca Xiniinyaha (Jug soo gaadha)
- Kubad ama shay adag oo ku dhacaya
- Shil gaari ama mid ciyaareed
- Dagaal ama garaac
Calaamadaha:
- Xanuun degdeg ah
- Barar
- Mararka qaar nabar ama dhiig-bax gudaha ah
Sidoo kale, qaadista culeysyo aad u culus ama shaqo jireed oo adag waxay keeni kartaa xanuun, gaar ahaan haddii muruqyada gumaarka ay ku lug yeeshaan.
2. Caabuqyada (Infections)
a) Orchitis
Orchitis waa barar ku dhaca xiniinyaha, waxaana keena:
- Fayras (sida qaamo-qashiir)
- Bakteeriyo (oo mararka qaar ka timaada cudurrada galmada)
Calaamadaha orchitis:
- Xanuun xiniinyaha ah
- Barar iyo diirimaad
- Qandho
b) Epididymitis
Epididymis waa tuubo yar oo ku taal gadaasha xiniinyaha, halkaas oo shahwadu ku kaydsanto.
Marka ay caabuqdo:
- Xiniinyaha wuu bararaa
- Wuu casaadaa
- Xanuun ayuu keenaa
Badanaa waxaa keena bakteeriyo ama STIs.
3. Torsion Xiniinyeed (Xaalad Degdeg ah ⚠️)
Torsion waa marka xadhigga dhiigga u qaada xiniinyaha uu maroojiyo.
➡️ Taas macnaheedu waa: dhiiggii ayaa istaaga
➡️ Waxay keentaa xanuun aad u daran
➡️ Haddii aan degdeg loo daaweyn → xiniinyaha wuu dhaawacmi karaa ama wuu dhiman karaa
4. Varicocele (Varicocele waa):
- Balaadhinta xididdada dhiigga ee xiniinyaha
- Badanaa ka dhacda dhinaca bidix
Waxay keeni kartaa:
- Xanuun fudud oo joogto ah
- Raaxo-darro
- Mararka qaar dhalmo la’aan
5. Hernia (Gumaarka)
Hernia waxay dhacdaa marka:
- Qayb mindhicirka ah ay ka soo baxdo derbiga caloosha
Xanuunadda hernia:
- Wuxuu ka bilaabmaa caloosha hoose
- Wuxuuna gaari karaa xiniinyaha
6. Dhagxaanta Kelyaha
Inkasta oo ay ka yimaadaan kelyaha:
- Xanuunkooda wuxuu ku faafi karaa gumaarka iyo xiniinyaha
- Qofku wuxuu dareemi karaa xanuun xiniinyeed
7. Sababaha Nafsiyeed
Mararka qaar:
- Walbahaar
- Walaac
- Cadaadis maskaxeed
ayaa keeni kara xanuun la dareemo, inkastoo aan jirin dhaawac muuqda. Tan waxaa la ogaadaa ka dib marka dhammaan sababaha jireed la iska hubiyo.
Xanuunadda xiniinyaha waxaa la socon kara:
- Barar ama guduudasho
- Qandho iyo qarqaryo
- Lalabbo ama matag
- Dhiig ku jira kaadida ama shahwada
- Xanuun gumaarka ama caloosha hoose
Isla markiiba u tag dhakhtar haddii:
- Xanuunku si lama filaan ah u bilowdo
- Aad u daran yahay
- Xiniinyuhu bararaan ama kululaadaan
- Dhiig ka muuqdo kaadida ama shahwada
- Qandho ama matag jiro
Dhakhtarku wuxuu adeegsan karaa si uu u ogaado xanuunka:
- Baaritaan jireed
- Ultrasound (sawir muujinaya socodka dhiigga)
- Baaritaan kaadi iyo dhiig
- CT Scan ama MRI (xaalado gaar ah)
1. Daawooyin
- Antibiyootik → haddii uu jiro caabuq
- Daawooyin xanuun & barar yareeya
2. Qalliin
- Torsion → qalliin degdeg ah
- Hernia → qalliin lagu saxo
- Varicocele → qalliin ama xirid xidid
3. Daryeel Taageero
- Nasasho
- Baraf la saaro xiniinyaha
- Xirashada nigis taageero leh