HH: Kansarka dibnaha (lip cancer) wuxuu ku dhacaa maqaarka dibnaha. Wuxuu ka dhici karaa meel kasta oo ka mid ah dibnaha sare ama hoose, balse inta badan wuxuu ka dhacaa dibnaha hoose. Kansarka dibnaha waxaa loo tixgeliyaa nooc ka mid ah kansarka afka (oral cancer).
Inta badan kansarrada dibnaha waa nooca loo yaqaan squamous cell carcinoma, taasoo micnaheedu yahay inuu ka bilaabmo unugyada dhuuban ee fidsan ee ku jira lakabyada dhexe iyo dibedda ee maqaarka, kuwaas oo loo yaqaan unugyada squamous.
Waxyaabaha kordhiya halista kansarka dibnaha waxaa ka mid ah ku-dhowaanshaha qorraxda muddo dheer iyo isticmaalka tubaakada. Waxaad yareyn kartaa halista adigoo ka ilaalinaya wejiga qorraxda (tusaale ahaan koofiyad ama kareemka qorraxda) iyo joojinta sigaarka.
Daaweynta kansarka dibnaha badanaa waxay ku lug leedahay qalliin lagu saaro kansarka. Haddii kansarku yar yahay, qalliinku wuxuu noqon karaa mid fudud oo aan wax badan ka beddelin muuqaalkaaga.
Haddii kansarku weyn yahay, waxaa laga yaabaa in loo baahdo qalliin ballaaran. Qorsheyn taxaddar leh iyo dib-u-dhis (reconstruction) ayaa kaa caawin kara in la ilaaliyo awooddaada cunista iyo hadalka si caadi ah, isla markaana lagu helo muuqaal wanaagsan qalliinka kadib.
Calaamadaha iyo astaamaha kansarka dibnaha waxaa ka mid ah:
- Midab caddaan ah oo fidsan ama wax yar ka soo taagan oo ka muuqda dibnaha
- Nabar ku yaal dibnaha oo aan bogsanayn
- Dareen qaniinyo yar (tingling), xanuun, ama kabuubyo ku dhaca dibnaha ama maqaarka ku wareegsan afka.
Ma cadda waxa sababa kansarka dibnaha.
Guud ahaan, kansarku wuxuu bilaabmaa marka unugyada ay ku dhacaan isbeddello (mutations) ku yimaada DNA-kooda. DNA-ga unugga ayaa haya tilmaamaha u sheegaya unugga waxa uu sameynayo. Isbeddelladan ayaa ka dhigaya unugga inuu bilaabo inuu si aan xad lahayn u tarmo, isla markaana uu sii noolaado xitaa marka unugyada caafimaadka qaba ay dhiman lahaayeen. Unugyadaas is uruursanaya waxay sameeyaan buro (tumor) oo ku fidi karta oo burburin karta unugyada caadiga ah ee jirka.
Waxyaabaha kordhin kara halista kansarka dibnaha waxaa ka mid ah:
- Isticmaalka tubaakada nooc kasta ha ahaatee, sida sigaarka, sigaarka waaweyn (cigars), tuubooyinka (pipes), tubaakada la calaliyo, iyo budada la dhuuqo (snuff)
- Maqaar khafiif ah ama iftiin badan (fair skin)
- Ku-dhowaanshaha qorraxda muddo dheer, gaar ahaan dibnaha
- Nidaamka difaaca jirka oo daciif ah.
Si aad u yareyso halista kansarka dibnaha, waxaad sameyn kartaa:
- Jooji isticmaalka tubaakada ama ha bilaabin. Haddii la cabo ama la calaliyo—waxay unugyada dibnaha u soo bandhigtaa kiimikooyin halis ah oo sababi kara kansar.
- Ka fogow qorraxda inta lagu jiro bartamaha maalinta. Meelo badan, fallaaraha qorraxda ayaa ugu xoog badan inta u dhaxaysa qiyaastii 10 subaxnimo ilaa 4 galabnimo. Isku day inaad hawlaha bannaanka u qorsheyso waqtiyo kale, xitaa xilliga jiilaalka ama marka daruuro jiraan.
- Isticmaal kareemka qorraxda (sunscreen) oo leh difaac ballaaran (broad-spectrum) iyo SPF ugu yaraan 30, xitaa marka daruuro jiraan. Si fiican u mari, kuna celi mar kasta laba saacadood kasta, ama ka badan haddii aad dabaalaneyso ama aad dhididayso.
- Ka fogow sariiraha lagu madoobeeyo maqaarka (tanning beds). Kuwani waxay sii daayaan fallaadhaha UV oo kordhin kara halista kansarka dibnaha.
Tijaabooyinka iyo hababka loo isticmaalo ogaanshaha kansarka dibnaha waxaa ka mid ah:
- Baaritaan jireed (Physical exam): Inta lagu jiro baaritaanka, dhakhtarku wuxuu baari doonaa dibnahaaga, afkaaga, wejigaaga iyo qoorta si uu u raadiyo calaamado kansar. Sidoo kale wuxuu ku weydiin doonaa calaamadaha iyo astaamaha aad dareemayso.
- Ka qaadista muunad unug (Biopsy): Dhakhtarku wuxuu ka qaadi doonaa qayb yar oo unug ah si loo baaro shaybaarka. Shaybaarka, dhakhtar ku takhasusay falanqaynta unugyada (pathologist) ayaa go’aamin kara haddii kansar jiro, nooca kansarka, iyo heerka uu u daran yahay.
- Tijaabooyinka sawir-qaadista (Imaging tests): Tijaabooyinkan waxaa loo isticmaalaa in lagu ogaado haddii kansarku ka faafay dibnaha meelaha kale. Waxaa ka mid noqon kara CT scan, MRI, ama PET scan.
Daaweynta kansarka dibnaha waxaa ka mid ah:
- Qalliinka (Surgery): Qalliinka ayaa loo isticmaalaa in lagu saaro kansarka dibnaha iyo qayb yar oo unug caafimaad qaba oo ku wareegsan. Dhakhtarka qalliinka ayaa dib u hagaajin (reconstruction) ku sameeya dibnaha si qofku u awoodo inuu si caadi ah u cuno, u cabbo, una hadlo. Waxaa sidoo kale la adeegsadaa farsamooyin lagu yareeyo nabarrada.
- Haddii kansarku yar yahay, dib-u-hagaajintu waxay noqon kartaa mid fudud.
- Haddii uu weyn yahay, waxaa loo baahan karaa dhakhaatiir ku takhasusay qalliinka qurxinta iyo dib-u-dhiska, kuwaas oo mararka qaarkood ka soo qaada maqaarka ama unugyo kale meel kale oo jirka ah si ay dibnaha u hagaajiyaan.
- Qalliinka waxaa sidoo kale ka mid noqon kara in la saaro qanjidhada qoorta (lymph nodes) haddii ay kansar leeyihiin.
- Daaweynta shucaaca (Radiation therapy): Waxay isticmaashaa tamar xooggan sida X-rays ama protons si loo dilo unugyada kansarka. Waxaa loo isticmaali karaa kaligeed ama qalliinka kadib. Mararka qaar waxaa lagu beegsadaa oo keliya dibnaha, ama sidoo kale qanjidhada qoorta.
- Badanaa shucaacu wuxuu ka yimaadaa mashiin weyn oo si sax ah u diiradda saara.
- Mararka qaarna waxaa si toos ah loogu dhejiyaa dibnaha muddo gaaban (brachytherapy), taasoo ogolaanaysa in la isticmaalo qiyaaso sare oo shucaac ah.
- Kiimiko-daaweyn (Chemotherapy): Waxay isticmaashaa dawooyin xooggan si loo dilo unugyada kansarka. Mararka qaarkood waxaa lagu daraa shucaaca si loo kordhiyo waxtarka daaweynta. Haddii kansarku faafo, waxaa loo isticmaali karaa in lagu yareeyo calaamadaha laguna hagaajiyo raaxada bukaanka.
- Daaweynta bartilmaameedka (Targeted therapy): Waxay diiradda saartaa daciifnimada gaarka ah ee ku jirta unugyada kansarka. Markii la xannibo daciifnimadaas, unugyada kansarka way dhintaan. Badanaa waxaa lagu daraa kiimiko-daaweynta.
- Immunotherapy: Waa daaweyn ka caawisa nidaamka difaaca jirka inuu la dagaallamo kansarka. Unugyada kansarka ayaa mararka qaar iska qariya difaaca jirka, laakiin daaweyntan ayaa carqaladeysa habkaas. Waxaa badanaa loo isticmaalaa marka kansarku horumaro oo daaweyno kale aysan shaqayn.
Heemaal Health.
