HH: Xanuunka subbaga sare (kolestaroolka oo bata) waa xaalad caafimaad oo keeni karta xanuunno halis ah sida wadne xanuun iyo xididdada dhiigga oo ciriiri noqda. Jidhka banii’aadamka wuxuu u baahan yahay kolestarool si uu u dhiso unugyada, balse marka uu bato, gaar ahaan nooca loo yaqaan LDL (kolestaroolka “xun”), wuxuu ku ururaa xididdada dhiigga. Daawooyinka loo isticmaalo hoos u dhigista subbaga waxay u shaqeeyaan siyaabo kala duwan, sida inay yareeyaan samayska kolestaroolka beerka (beer = liver), ama kordhiyaan sifayntiisa (ka saaristiisa) dhiigga.
Dawooyinka ugu caansan waxaa ka mid ah kuwa loo yaqaan statins, kuwaas oo hoos u dhiga wax-soo-saarka kolestaroolka ee beerka, sidaasna ku yareeya LDL. Waxaa kale oo jira dawooyin joojiya nuugista kolestaroolka ee mindhicirka, taas oo ka hortagta in kolestarool cusub uu dhiigga galo. Qaar kale waxay kordhiyaan burburinta dufanka (lipids) si jidhku uga faa’iidaysto ama uga saaro si fudud.
Hoos waxaa ku xusan 10 ka mid ah dawooyinka muhiimka ah iyo sida ay u shaqeeyaan:
- Statins (sida atorvastatin): Yareeya samayska kolestaroolka ee beerka
- Ezetimibe: Joojiya nuugista kolestaroolka ee mindhicirka
- PCSK9 inhibitors: Kordhiya awoodda jidhka ee sifaynta LDL
- Bile acid sequestrants: Ku xidha kolestaroolka xiidmaha si looga saaro saxarada
- Fibrates: Yareeya triglycerides (dufan kale oo dhiigga ku jira)
- Niacin (Vitamin B3): Kordhiya HDL (kolestaroolka “fiican”)
- Omega-3 fatty acids: Hoos u dhiga triglycerides
- Bempedoic acid: Yareeya wax-soo-saarka kolestaroolka beerka
- Inclisiran: Yareeya soo saarista borotiinka PCSK9
- Lomitapide: Ka hortaga samayska dufanka ee beerka
Shax: Faaiidooyinka, Dhibaatooyinka iyo Wakhtiga la Qaato
| Daawada | Faa’iido | Dhibaato | Wakhtiga la qaato |
|---|---|---|---|
| Statins | Hoos u dhig LDL si wax ku ool ah | Murqo xanuun, beer dhibaato | Maalinle |
| Ezetimibe | Yareeya nuugista kolestaroolka | Calool xanuun | Maalinle |
| PCSK9 inhibitors | Si xoog leh u yareeya LDL | Qaali, cirbad | Bil kasta / 2 toddobaadle |
| Bile acid sequestrants | Ka saara kolestaroolka jirka | Calool fadhi | Maalinle |
| Fibrates | Hoos u dhiga triglycerides | Beer dhibaato | Maalinle |
| Niacin | Kordhiya HDL | Gubasho maqaarka (flushing) | Maalinle |
| Omega-3 | Wanaajiya dufanka dhiigga | Lalabbo | Maalinle |
| Bempedoic acid | Ka shaqeeya beerka | Murqo xanuun | Maalinle |
| Inclisiran | Saameyn dheer | Cirbad | 6 biloodle |
| Lomitapide | Yareeya dufanka | Beer dhibaato culus | Maalinle |
Marka laga soo tago daawooyinka, cuntadu door weyn ayay ka ciyaartaa xakamaynta subbaga. Cuntooyinka ugu waxtarka badan waxaa ka mid ah:
- Khudaarta cagaaran (spinach, broccoli). Khudaarta cagaaran sida spinach iyo broccoli waxay hodan ku yihiin fiitamiino, macdano, iyo antioxidants ka caawiya jirka inuu yareeyo caabuqa, taas oo si toos ah u dhimi karta xanuunka la xiriira subaga iyo culayska jirka, maadaama ay sidoo kale ka qayb qaataan hagaajinta dheefshiidka iyo miisaanka.
- Miraha (tufaax, liin, moos). Miraha sida tufaaxa, liinta, iyo mooska waxay bixiyaan fiber iyo fiitamiin C oo muhiim u ah difaaca jirka, waxayna ka caawiyaan hoos u dhigista bararka iyo hagaajinta dheefshiidka, taas oo yarayn karta saameynta xun ee subaga badan ku yeesho jirka.
- Kalluunka dufanka leh (salmon, tuna). Kalluunka dufanka leh sida salmon iyo tuna wuxuu qani ku yahay omega-3 fatty acids oo si weyn u yareeya caabuqa jirka, kana caawiya wadnaha iyo kala-goysyada inay si fiican u shaqeeyaan, taas oo muhiim u ah dadka la tacaalaya xanuunka ka dhasha subaga.
- Lawska iyo sisinta (nuts & seeds). Lawska iyo sisinta waxay bixiyaan dufan caafimaad leh, borotiin, iyo antioxidants kuwaas oo gacan ka geysta dhimista caabuqa iyo hagaajinta caafimaadka guud, iyagoo sidoo kale siinaya jirka tamar joogto ah oo aan kor u qaadin subaga xun.
- Saliidda saytuunka. Saliidda saytuunka waa il muhiim ah oo laga helo dufanka monounsaturated oo caafimaad leh, waxayna leedahay walxo ka hortaga caabuqa kuwaas oo la mid ah kuwa laga helo daawooyinka qaar, taas oo ka dhigaysa mid wax ku ool ah yareynta xanuunka iyo ilaalinta wadnaha.
- Digirta iyo badarka aan la sifayn. Digirta iyo badarka aan la sifayn waxay hodan ku yihiin fiber, taas oo ka caawisa xakamaynta sonkorta dhiigga iyo dheefshiidka, isla markaana yareysa caabuqa iyo kaydinta subaga xad-dhaafka ah, taas oo si tartiib ah u yareyn karta xanuunka la xiriira.
Cuntooyinkan waxay ka caawiyaan hoos u dhigidda LDL, kordhinta HDL, iyo ilaalinta caafimaadka wadnaha. Isku darka cunto caafimaad leh, jimicsi joogto ah, iyo daawo sax ah ayaa ah habka ugu wanaagsan ee lagu xakamayn karo xanuunka subbaga.
Heemaal Health.
