HH: Xasaasiyadda cuntadu waa falcelin uu sameeyo nidaamka difaaca jirka, taas oo dhacda wax yar kadib marka la cuno cunto gaar ah. Xitaa qadar aad u yar oo ka mid ah cuntada keenta xasaasiyadda ayaa kicin karta calaamado sida finan (hives), marinnada hawada oo barara, iyo dhibaatooyin dheef-shiidka ah. Dadka qaarkood, xasaasiyadda cuntadu waxay keeni kartaa calaamado aad u daran ama xitaa falcelin nafta halis gelisa oo loo yaqaan Anaphylaxis.
Xasaasiyadda cuntadu waxay saameysaa qiyaastii 8% carruurta ka yar 5 sano iyo ilaa 4% dadka waaweyn. Inkastoo aysan jirin daawo rasmi ah, carruurta qaar ayaa ka kora xasaasiyadda cuntada marka ay weynaadaan.
Way fududahay in lagu khaldo xasaasiyadda cuntada iyo xaalad aad uga badan oo loo yaqaan dhibta dheefshiidka cuntada (food intolerance). Inkastoo ay dhib badan tahay, dhibta dheefshiidka cuntadu waa xaalad ka fudud oo aan ku lug lahayn nidaamka difaaca jirka.
Calaamadaha (Symptoms)
Dadka qaarkood, falcelinta xasaasiyadda ee cunto gaar ah waxay noqon kartaa mid dhib yar laakiin aan aad u daranayn. Dad kale, falcelinta xasaasiyadda cuntadu waxay noqon kartaa mid cabsi leh oo xitaa halis gelin karta nolosha. Calaamadaha xasaasiyadda cuntadu badanaa waxay soo baxaan daqiiqado gudahood ilaa laba saacadood kadib marka la cuno cuntada keentay xasaasiyadda. Mararka qaarkood oo dhif ah, calaamadaha waxay dib u dhici karaan saacado.
Calaamadaha ugu badan ee xasaasiyadda cuntada waxaa ka mid ah:
- Dareen qaniinyo ama cuncun ah oo ka jira afka.
- Finan (hives), cuncun ama cambaar (eczema).
- Barar ku dhaca dibnaha, wajiga, carrabka, iyo cunaha ama qaybaha kale ee jirka.
- Xanuun caloosha ah, shuban, lalabbo ama matag.
- Neef qabatin, sanka oo xirma ama neefsashada oo ku adkaata.
- Dawakhaad, wareer ama suuxdin.
Anaphylaxis (Falcelin xasaasiyadeed oo daran)
Dadka qaarkood, xasaasiyadda cuntadu waxay kicin kartaa falcelin aad u daran oo loo yaqaan anaphylaxis. Tani waxay keeni kartaa calaamado halis gelin kara nolosha, sida:
- Marinnada hawada oo ciriiri noqda ama adkaada.
- Cunaha oo barara ama dareen ah in wax ku dheggan yihiin cunaha, taas oo neefsashada ka dhigta mid adag.
- Shook (shock) oo leh hoos u dhac weyn oo ku yimaada cadaadiska dhiigga.
- Garaaca wadnaha oo degdeg noqda.
- Dawakh, wareer ama miyir beelid.
Daaweyn degdeg ah ayaa aad muhiim ugu ah anaphylaxis. Haddii aan la daaweyn, waxay keeni kartaa dhimasho.
Goorma ayaa la arkaa dhakhtar?
La xiriir xirfadle caafimaad ama dhakhtar xasaasiyadeed (allergist) haddii aad yeelato calaamado xasaasiyadeed wax yar kadib markaad wax cunto. Haddii ay suurtagal tahay, u tag dhakhtar inta falcelintu socoto, si ay uga caawiso ogaanshaha saxda ah.
Raadi gargaar degdeg ah haddii aad aragto calaamadaha anaphylaxis, sida:
- Marinnada hawada oo ciriiri noqda oo neefsashada ku adkaata.
- Shook (shock) oo leh hoos u dhac weyn oo cadaadiska dhiigga ah.
- Garaaca wadnaha oo aad u degdeg ah.
- Dawakh ama wareer.
Ogaanshaha (Diagnosis)
Ma jiro hal baaritaan oo keliya oo si buuxda u xaqiijin kara ama u diidi kara xasaasiyadda cuntada. Kooxdaada caafimaad waxay tixgelin doontaa dhowr arrimood ka hor inta aysan go’aan gaarin. Arrimahan waxaa ka mid ah:
- Calaamadahaaga: Sii faahfaahin dhamaystiran oo ku saabsan calaamadaha adiga ama ilmahaaga, cuntooyinka keena dhibaatada iyo qaddarka la cunay.
- Taariikhda qoyska: La wadaag haddii xubno qoyskaaga ka mid ah ay qabaan xasaasiyad nooc kasta ah.
- Baaritaan jireed: Baaritaan taxaddar leh ayaa ka caawin kara in la ogaado ama laga reebo cudurro kale.
- Baaritaanka maqaarka (skin prick test): Baaritaankan, qadar yar oo cunto laga shakisan yahay ayaa lagu saaraa maqaarka (gacanta ama dhabarka), kadibna si khafiif ah ayaa loo mudaa si walaxdu u gasho hoosta maqaarka.
- Haddii aad xasaasiyad u leedahay walaxda, waxaa soo baxa barar yar ama falcelin.
- Si kastaba ha ahaatee, natiijo togan oo keliya kuma filna in lagu xaqiijiyo xasaasiyadda cuntada.
- Baaritaanka dhiigga: Baaritaankan wuxuu cabbiraa jawaabta nidaamka difaaca jirka ee cunto gaar ah isagoo eegaya unugyada difaaca ee loo yaqaan Immunoglobulin E (IgE).
- Dhiig ayaa laga qaadaa, kadibna shaybaar ayaa lagu baarayaa si loo ogaado cuntooyinka keeni kara falcelin xasaasiyadeed.
- Cunto ka saarid (elimination diet): Waxaa laga yaabaa in lagaa codsado inaad ka jarto cuntooyinka laga shakisan yahay muddo toddobaadyo ah, kadibna mid mid dib loogu daro.
- Tani waxay ka caawin kartaa in la ogaado cuntooyinka keena calaamadaha.
- Si kastaba, habkan mar walba sax ma aha, mana kala saari karo xasaasiyad dhab ah iyo dhibaatada dheefshiid ee cunto.
- Haddii aad hore u lahayd falcelin daran, habkan wuxuu noqon karaa mid khatar ah.
- Tijaabada cuntada ee afka (oral food challenge): Tani waxaa lagu sameeyaa xarun caafimaad, halkaas oo lagu siiyo qadar yar oo sii kordhaya oo ka mid ah cuntada laga shakisan yahay.
- Haddii aadan falcelin sameyn, waxaa suuragal ah inaad mar kale cuntadaas ku darto cuntadaada.
Daaweynta (Treatment)
Habka ugu muhiimsan ee looga fogaado falcelinta xasaasiyadda waa in laga fogaado cuntooyinka keena calaamadaha. Si kastaba, xitaa haddii aad taxaddar sameyso, mararka qaarkood waxaad la kulmi kartaa cunto kugu keenta falcelin.
- Falcelin fudud:
Daawooyinka loo yaqaan antihistamines (kuwa dhakhtarku qoro ama kuwa la iska iibsan karo) waxay caawin karaan in la yareeyo calaamadaha sida cuncunka ama finan. Laakiin daawooyinkani ma daaweyn karaan falcelin daran. - Falcelin daran:
Waxaa laga yaabaa inaad u baahato cirbad degdeg ah oo epinephrine ah iyo inaad aado qaybta gargaarka degdegga ah. Dad badan oo qaba xasaasiyad waxay wataan qalab is-cirbadeeya sida EpiPen.Haddii laguu qoray qalabkan:
- Baro sida loo isticmaalo, sidoo kalena hubi in dadka kuu dhow ay yaqaanaan sida loo siiyo haddii xaalad degdeg ahi timaado.
- Mar walba sidato. Waxaa kaloo fiican inaad mid dheeraad ah ku hayso gaarigaaga ama goobta shaqada.
- Hubi taariikhda uu dhacayo (expiration date), sababtoo ah haddii uu dhaco si fiican uma shaqeyn karo.
Daawooyin cusub oo soo baxaya (Emerging treatments)
Cilmi-baaris ayaa socota si loo helo daaweyn ka wanaagsan oo yareeya calaamadaha xasaasiyadda cuntada kana hortagta weerarrada. Ilaa hadda, ma jiro daawo si buuxda u baabi’in karta ama uga hortagi karta xasaasiyadda.
- Daawada Omalizumab (Xolair) ayaa dhowaan la ansixiyay si loo yareeyo falcelinta xasaasiyadda ee cuntooyin badan. Waa nooc ka mid ah daawooyinka loo yaqaan monoclonal antibody.
- Waxaa loo isticmaali karaa carruur iyo dad waaweyn qaarkood.
- Ma baabi’iso xasaasiyadda gebi ahaanba, balse waxay yareyn kartaa halista falcelinta haddii si qalad ah loo cuno qadar yar oo cunto xasaasiyad keenta.
- Daawada Palforzia ayaa loo isticmaalaa carruurta (4–17 sano) ee qaba xasaasiyadda lawska (peanut).
- Looma isticmaalo dadka qaba neef aan la xakameyn ama xaalado kale qaarkood.
- Daaweynta immunotherapy (cilmi-baaris):
Waxaa ka mid ah:- Oral immunotherapy (cunto yar oo la liqo)
- Sublingual immunotherapy (cunto yar oo carrabka hoostiisa la dhigo)
Qiyaasta cuntada keenta xasaasiyadda ayaa si tartiib tartiib ah loo kordhiyaa si jirku ula qabsado.
Heemaal Health
