Agnes Nandutu oo hore u soo noqotay wasiiru dawladihii arrimaha Karamoja ama gargaarka ee dalka Uganda ayaa lagu xukumay 4 sano oo xabsi ah iyo in aanay muddo 10 sano ah soo geli karin siyaasadda dalkaas ka dib markii lagu helay in ay lunsatay Jiingadaha guryaha lagu dhisto oo loogu tala galay dadka deegaanka ay ka soo jeedo kuwaas oo ay u adeegsatay danaheeda gaarka ah.

Dhacdadan oo dhacday sannadkii 2022-kii ayaa lagu ogaaday in haweenaydani qayb ku lahayd musuq-maasuqii xilligaas dhacay kaas oo muddo baadhis lagu wadey.

Agnes Nandutu ayaa qiratay in ay leexsatay Jingadahaas oo tiradoodu dhammayd 2 kun oo jiingadood waxayna bixisay raalli gelin iyo cafis ay waydiisatay dadkii shacabka ahaa.

2 kun oo jiingadood marka laga qiyaas qaato suuqyada Somaliland waxa ay qiime ahaan noqonayaan lacag aan gaadhaynin 30 kun oo Dollar.

Sida ay daabaceen Warbaahinta The New York Post, Fox News, CBC news, xeer ilaalinta dalka Maraykanka gaar ahaanna gobolka Minnesota ayaa raadinaysa nin Soomaali ah oo lagu magacaabo Cabdirashiiid Ismaaciil Siciid kaas oo ka baxsaday maxkmadddi toddobaadkan ballanta looga qabtay.

Ninkan oo ku eedaysan in uu lunsaday 11 Milyan oo Dollar oo ahayd lacag loogu tala galay barnaamij caafimaad oo lagu taageerayey bulshada gobolkaas ku dhaqan.

Maxkmadda oo ballan la lahayd ayuuna iman toddobaadkan waxana la tuhunsan yahay in gebi ahaanba uu dalka ka baxay isaga oo hore reerkiisa ugu soo diray qaaradda Afrika.

Xeer ilaalinta iyo waaxda garsoorka ee Minnesota ayaa dalbanaysa in la keeno ninkan xogtiisa si loogu oogo eedaha loo haysta.

Ninkan ayaa qayb ka ah eedaysaneeyaal loo haysto in ay lunsadeen lacago Balaayiin ka badan oo la leexsaday intii u dhaxaysay 2019 ilaa 2023, kuwaas oo loogu tala galay arrimaha caafimaadka, wax ka qabashada baahiyaha gaarka ah, xanuunkii Covid-19 iyo taageerada dadka danyarta ah.

Trump ayaa marar badan Warbaahinta ka sheegay in Soomaalidu lunsatay lacagihii Maraykanka isaga oo daliil ka dhiganaya arrimaha la xidhiidha musuq maasuqa ka dhacay Minnesota.

Trump ayaa shaaca ka qaaday in uu xannibaad ku soo rogay marin-ganacsiyeedka Hormuz ee Iiraan maamusho, wuxuu sheegey in uu ciidanka badda Mareykanka faray; in ay qabtaan markabkii cashuur siiya Iiraan.

Qoraal dheer oo cusub oo uu ku daabacay Truth Social, wuxuu ku sheegay in “kulanku si wanaagsan u dhacay, inta badan qodobbadii waa lagu heshiiyey, laakiin qodobka kaliya ee runtii muhiimka ahaa, NUKLIYEERKA, lagama gaarin heshiis.”

Wuxuu sheegay in “mar uun” la gaari doono heshiis ku saabsan marin xor ah, balse “Iran ma oggolaan inay taasi dhacdo iyagoo kaliya leh, ‘Waxaa laga yaabaa in meesha ay miino ku jirto,’ taas oo aan cidna ogeyn iyaga mooyee.”

Qoraalkaas dhexdiisa, Trump wuxuu sidoo kale ku sheegay inuu “amray ciidamadeenna badda inay raadiyaan oo qabtaan markab kasta oo ku sugan biyaha caalamiga ah oo lacag marin ah siiyay Iran,” isla markaana ciidamada badda Maraykanku ay bilaabi doonaan “burburinta miinooyinka ay Iiraaniyiintu ku rideen marinnada.”

“Qof kasta oo bixiya lacag marin sharci-darro ah ma heli doono marin ammaan ah badaha caalamiga ah,” ayuu yiri, isagoo ku daray, “Iiraani kasta oo nagu soo rida rasaas, ama ku rida maraakiib nabdoon, waa la BAABI’IN doonaa!”

“Xannibaaddu dhowaan ayay bilaaban doontaa,” ayuu yiri.

Sucuudiga ayaa qaaday tallaabo taariikhi ah oo beddeleysa gabi ahaanba wejiga dagaalka dhaqaale, Wasaaradda Tamarta Sucuudiga ayaa goor dhow shaacisay in si buuxda dib loogu holwgaliyey dhuunta Shidaalka ee Bari ilaa Galbeed (East-West Pipeline), taas oo hadda qaadeysa 7 MILYAN oo foosto maalintii.

Shidaalka Sucuudiga wuxuu hadda si nabad ah uga dhoofayaa Badda Cas, iyadoo gabi ahaanba aan loo baahneyn marinka Hormuz ee Iiraan ay xiratay, tani waa dhabar-jab weyn oo ku yimid qorshihii go’doominta tamarta ee Tehran.

Miyaa laga badbaaday dhibaatadii shidaalka, mise dhuuntan ayaa noqon doonta bartilmaameedka xiga ee milateri?

Wasiirka Batroolka iyo Macdanta ee dowladda federaalka Soomaaliya, Daahir Shire Maxamed, ayaa sheegay in dowlad-goboleedyada ay heli doonaan saamiga ugu badan ee dakhliga ka soo xarooda shidaalka, iyadoo loo marayo heshiis hore oo lagu gaaray qaybsiga khayraadka dalka.

Wasiirka ayaa tilmaamay in heshiiska “Baydhabo Agreement” ee la gaaray sanadkii 2018 uu dhigayo qaabka loo qeybsanayo kheyraadka dabiiciga ah, isagoo xusay in dowlad-goboleedyadu ay xaq u leeyihiin ilaa boqolkiiba 60 dakhliga qaar, halka dowladda federaalka ay heli karto boqolkiiba 40 tusaale ahaan, iyadoo qaabkan uu ku saleysan yahay nidaam lagu heshiiyay.

“Waxa jira wax la yiraahdo signing bonus, kaas oo dowlad-goboleedyadu ay qaataan marka heshiisyada la saxiixayo,” ayuu yiri wasiirku, isaga oo xusay in xogtaas ay tahay mid si furan loo heli karo.

Wasiir Daahir Shire wuxuu sidoo kale sheegay in qaybinta dakhliga ay gaarto heer degmo iyo deegaan, gaar ahaan meelaha laga soo saaro shidaalka, taas oo uu ku tilmaamay nidaam farsamo oo ku dhisan heshiisyo siyaasadeed oo ay gaareen hoggaamiyeyaashii hore.

Hase yeeshee, wasiirka ayaa qiray in heshiisyadaas dib loo eegi karo, isagoo xusay in ay jirto aragtiyo kala duwan oo ay soo jeediyeen mas’uuliyiin, oo ay ku jiraan qaar ka tirsan wasaaradda maaliyadda, kuwaas oo qaba in wax laga beddelo habka qaybsiga khayraadka Soomaaliya.

Marka laga hadlayo hufnaanta, ayuu wasiirku difaacay nidaamka maaliyadeed ee dalka, isaga oo sheegay in Soomaaliya ay marayso marxalad ka wanaagsan kuwii hore marka la eego isla-xisaabtanka iyo kormeerka dhaqaalaha.

“Maanta maaliyad ahaan waxaan joognaa meel ka wanaagsan sidii hore, waxaana jira nidaamyo audit iyo isla-xisaabtan shaqeynaya,” ayuu yiri, isaga oo diiday in si fudud loo qarin karo ama loo musuqmaasuqi karo dakhliga ka soo xarooda khayraadka dalka.

Si kasta ha ahaatee, hadalka wasiirka ayaa muujinaya in Dowlad Goboleedka Galmudug oo laga qodayo ceelka ugu horreeya ee shidaalka laga soo saarayo, uu yeelan doono 60% dakhliga shidaalka.

Madaxweynaha Uganda, Yoweri Museveni, ayaa qaaday tallaabo diblomaasiyadeed oo lagu dejinayo xiriirka dalkiisa iyo Iran, kaddib markii wiilkiisa uu hore u jeediyay hadallo hanjabaad ah oo xiisad abuuray.

Museveni ayaa kulan la yeeshay safiirka Iran u fadhiya Uganda, Majid Saffar, si ay uga wada hadlaan xoojinta iskaashiga labada dal iyo dib u soo celinta kalsoonida diblomaasiyadeed.

Xiisadda ayaa ka dhalatay hadallo ka soo yeeray Muhoozi Kainerugaba, oo ah wiilka madaxweynaha isla markaana sarkaal sare oo milatari, kaas oo sheegay in Uganda ay taageeri karto Israa’iil isla markaana ay suurtagal tahay inay weerar ku qaaddo Iran.

Hadalkaasi ayaa si degdeg ah u kiciyay falcelin diblomaasiyadeed, inkasta oo dowladda Uganda aysan si rasmi ah u qaadan mowqifkaas.

Kulanka Museveni iyo safiirka Iran ayaa loo arkaa dadaal lagu doonayo in lagu qaboojiyo xaaladda, iyadoo Kampala ay muujisay inay doorbideyso wada-hadal iyo iskaashi halkii ay ka geli lahayd khilaaf militari.

Ilaa iyo hadda, ma jiro wax hadal rasmi ah oo ka soo baxay Tehran oo si toos ah uga jawaabaya arrintan, balse falanqeeyayaal ayaa sheegaya in tallaabada Museveni ay ka hortagi karto inay sii xumaato xiriirka labada dal.