RA waxay dhacdaa marka habka difaaca jirka (immune system) uu si qalad ah u weeraro unugyada caafimaadka qaba ee jirka, arrintan waxaa loo yaqaan xanuun is-difaac (autoimmune condition).

osteoarthritis-ka, oo ah noocka ugu badan ee xanuunka kala-goysyada. Dadka qaar waxay isku mar la kulmaan labadaba. Osteoarthritis wuxuu dhaawac u geeyaa kala-goysyada sababtoo ah isticmaalka xad-dhaafka ah ee kala-goysyada, halka RA uu saameeyo xariijinta gudaha ee kala-goysyada (joint lining) wuxuuna cunaa ama burburiyaa lafaha hoostooda, taasoo keenta barar xanuun leh oo sababi kara in kala-goysyadu qaabkooda bedelaan (deformity).

Inflammation-ka RA sidoo kale wuxuu waxyeelo u geysan karaa qaybaha kale ee jirka. Daawooyin cusub ayaa si weyn u horumariyay fursadaha daaweynta, laakiin RA weli waxay keeni kartaa waxyeelo muddo dheer ah waxayna kordhin kartaa halista cudurrada wadnaha.

Dulmar Kooban.

RA waa cudur is-difaac ah (autoimmune) oo keena barar, xanuun, iyo dhibaato ku timaada kala-goysyada. Waxaa uu saameeyaa gacmaha, curcurka, jilbaha, iyo anqawyada, sidoo kale wadnaha, sambabada, indhaha, maqaarka, iyo unugyada dareemayaasha.

Calaamadaha RA

Calaamadaha RA waxaa ka mid noqon kara:

• Kala-goysyo  xanuun kulul iyo barar leh.
• Adkaanta kala-goysyada, gaar ahaan subaxdii iyo marka la nasanayo; waxay socon kartaa 45 daqiiqo ama ka badan.
• Daal, qandho, iyo rabitaan la’aan cuntada.

RA waxay marka hore saameyn kartaa qaar ka mid ah kala-goysyada, badanaa kuwa yaryar ee gacmaha iyo cagaha.

Marka cudurku sii xumaado, calaamadaha waxay u fidi karaan kala-goysyada kale sida curcurka, suxulka, sinta, jilbaha, iyo anqawyada. Badanaa calaamadaha waxay saameeyaan isla kala-goysyada labada dhinac ee jirka.

Qaar ka mid ah dadka qaba RA sidoo kale waxay la kulmaan calaamado ka baxsan kala-goysyada, sida:

• Maqaarka
• Indhaha
• Sambabada
• Wadnaha
• Unugyada dareemayaasha
• Dhiigga

Calaamadaha RA way isbedeli karaan; waxay imaan karaan oo tagi karaan. Waqtiga cudurka uu ka sii daro waxaa loo yaqaan flare, halka xilliyada uu ka yaraado ama ka baaba’o bararka iyo xanuunka lagu magacaabo remission.

Marka waqtigu socdo, RA waxay keeni kartaa in kala-goysyadu qaabkooda bedelaan oo ay ka leexdaan meesha caadiga ah, taasoo adkeynaysa isticmaalka maalinlaha ah.

Goorma Baa Loo Baahan Yahay Dhakhtar

La xiriir dhakhtarkaaga haddii aad leedahay xanuun iyo barar joogto ah oo kala-goysyada ah oo aan ka fiicnaanayn dhowr toddobaad.

Sababaha Rheumatoid Arthritis

Cilmi-baarayaashu ma oga sababta saxda ah ee RA. Laakiin waa xaalad uu habka difaaca jirka si qalad ah u weeraro unugyada kala-goysyada.

Sababta waxaa u badan isbeddello hidde-sideed (genetic changes) iyo arrimo deegaanka ah (environmental factors). Hormoonnada ayaa laga yaabaa inay door ka ciyaaraan. Fayrusyo qaarkood ayaa laga yaabaa inay bilaabaan RA dadka hiddo-sideyaashoodu ka dhigayaan kuwo u nugul cudurkan.

Qodobada Kordhiya Halista RA

Qodobada kordhiya halista RA waxaa ka mid ah:

• Jinsi: Haweenka waxaa ka badan ragga inay qaadaan RA.
• Da’da: RA waxay dhici kartaa da’ kasta, laakiin badanaa waxay bilaabataa da’da dhexe. Caruurta iyo dhallinyarada waxay qaadi karaan xaalad la xiriirta oo loo yaqaan juvenile idiopathic arthritis.
• Taariikhda qoyska: Haddii qoyskaagu leeyahay RA ama cuduro kale oo is-difaac ah, halista waa ka badan tahay.
• Sigaar-cabista: Sigaar-cabista muddada dheer waxay kordhisaa halista RA waxayna xumaysaa cudurka dadka sii si gaara.
• Infekshanka cirridka: Infekshan cirrid oo culus (periodontal disease) wuxuu dhaawici karaa unugyada jilicsan ee ku hareeraysan iligga, wuxuuna kordhiyaa halista RA.
• Miisaanka xad-dhaafka ah: Dadka miisaankoodu badan yahay waxay u muuqdaan inay halis dheeraad ah u leeyihiin RA.

Dhibaatooyinka RA

RA waxay kordhisaa halista xaaladaha soo socda:

• Osteoporosis: RA lafteeda iyo daawooyinka qaarkood waxay kordhiyaan halista. Osteoporosis waxay daciifisaa lafaha.
• Nodules RA: Barar adag oo unugyo ah ayaa badanaa ka samaysma meelaha cadaadiska, sida suxulka. Laakiin waxay samaysmi karaan meel kasta oo jirka ah, oo ay ku jiraan wadnaha iyo sambabada.
• Indho iyo af qalalan: RA waxay kordhisaa halista xaalad yareysa qoyaanka indhaha iyo afka, oo loo yaqaan secondary Sjogren’s syndrome.
• Infekshannada: RA iyo daawooyinkeeda waxay waxyeelo u geysan karaan habka difaaca jirka, taasoo keenta infekshan badan. Talaalka ayaa ka hortagi kara infekshannada sida hargabka, pneumonia, shingles iyo COVID-19.
• Carpal tunnel syndrome: Haddii RA ay saameyso curcurka, bararku wuxuu cadaadis ku saari karaa neerfaha gacanta iyo faraha.
• Dhibaatooyinka wadnaha: RA waxay kordhisaa halista xididdada dhiigga oo adkaada ama xirma, sidoo kale waxay kordhisaa halista bararka xagga sinta wadnaha.
• Cudurrada sambabada: RA waxay kordhisaa halista bararka unugyada sambabada, taasoo keeni karta xoqid (scarring) iyo neefsasho gaaban oo sii xumaanaysa.
• Lymphoma: RA waxay kordhisaa halista kansarada dhiigga ee ka dhaca nidaamka lymph. Dadka qaba RA waxay sidoo kale u badan tahay inay qaadaan noocyo kale oo kansar ah.

Halkan waxaan ku soo koobayaa qoraalkaaga oo ku saabsan Rheumatoid Arthritis (RA) si uu u noqdo mid fudud, kooban, iyo la fahmi karo, isla markaana ay ku jiraan qodobbada ugu muhiimsan ee cilmi-baarista, daaweynta, iyo qalliinka:

Imtixaanada Lagu Ogaado RA

• Labs: anti-CCP, anti-MCV, RF, ESR, CRP.
• Sawir: Radiographs – joint space narrowing, periarticular erosions, osteopenia.
• Physical exam: Nodules, deformities gacmaha iyo lugaha.

Shuruudaha 1987: ≥4 ka mid ah 7 criteria muddo 6 toddobaad ah (morning stiffness, ≥3 joints bararsan, nodules, sawirro gacanta, symmetric arthritis, RF, arthritis gacanta & curcurka).

Daaweynta RA

1. Daaweynta aan qalliinka ahayn:

• NSAIDs – xanuunka yareeya.
• Steroids – bararka dhimaya.
• DMARDs (Methotrexate, Leflunomide, Sulfasalazine, Hydroxychloroquine) – ka hortaga horumarka RA.
• Biologics / TNF antagonists (Etanercept, Infliximab, Adalimumab, Golimumab, Certolizumab).
• IL-1 / IL-6 antagonists (Anakinra, Tocilizumab).
• Rituximab – ka hortaga B-cells.

2. Daaweynta qalliinka:

• Gacmaha: MCP arthroplasty, fusion, synovectomy.
• Fingers: Swan neck, boutonniere deformity – splinting, arthroplasty, fusion.
• Wrist: Darrach, Sauvé-Kapandji, radiolunate fusion.
• Elbow: Synovectomy, total elbow arthroplasty.
• Shoulder & Hip: Arthroplasty ama fusion, gaar ahaan rotator cuff involvement.
• Knee: Synovectomy, total knee arthroplasty.
• Feet & Toes: MTP joint arthrodesis, toe deformity correction.
• Cervical spine: Xasillooni la’aan (atlantoaxial subluxation, basilar invagination, subaxial subluxation).

3. Ka-hortagga qalliinka iyo daaweynta kahor surgery:

• Jooji NSAIDs, TNF antagonists, Rituximab, adalimumab sida waafaqsan talooyinka.
• Steroids iyo DMARDs inta badan waa la sii wadi karaa.

Qodobbada Muhiimka Ah

• RA waa dhibaato daba-dheeraata, waxayna keeni kartaa deformities iyo tendon ruptures.
• Early treatment (NSAIDs + DMARDs) waxay yareyn kartaa horumarka deformities.
• Qalliinka waa lagama maarmaan marka deformities ama xanuun daran uu jiro.
• RA waxay sidoo kale kordhisaa halista infekshannada, wadnaha, sambabada, iyo kansarka dhiigga (lymphoma).

Heemaal Health

Qeexid
Dufannada kala duwan ee ku jira dhiigga waxaa si guud loogu yeeraa lipids. Hyperlipidemi waa xaalad ay heerarka dufanka dhiigga aad u sarreeyaan. Ereygan waxaa loo adeegsadaa marka kolestaroolka iyo trigliseriidyadu ay sare u kacaan.

Kolestaroolka sare iyo cudurrada wadnaha
Qadar go’an oo kolestarool ah ayaa jirka u baahan yahay si hawlo muhiim ah u qabsoomaan. Dhibaatooyinku waxay bilowdaan marka heerarku aad u koraan. Marka LDL-kolestaroolka (“kolestaroolka xun”) uu ku ururo derbiyada halbowlayaasha, wuxuu keenaa fal-celin barar ah. Tani waxay dhaawacdaa unugyada, waxaana ku darsama kolestarool, kalk (calcium) iyo unugyo barar ah oo derbiga halbowlaha ka dhigaya mid dhumuc leh oo adkaada. Ugu dambayn, gudaha halbowlaha wuu cidhiidhi noqdaa, socodka dhiigguna wuu xumaadaa (atherosclerosis). Haddii tani ku dhacdo halbowlayaasha quudiya muruqa wadnaha (halbowlayaasha koronari), waxaa dhalan kara cudurka wadnaha koronari sida angina pectoris (xanuunka wadnaha) iyo wadne-qabad.

Kolestaroolka oo ku urura halbowlayaal kale
Ururinta kolestaroolku kuma koobna oo keliya halbowlayaasha wadnaha. Calaamaduhu waxay ku xiran yihiin xubinta uu dhiiggu ku yaraanayo. Halbowlayaasha madaxa iyo qoorta oo cidhiidhi noqda waxay keeni karaan istaroog. Sidoo kale waxay keeni karaan xanuun lugaha ah iyo dhibaatooyin kacsi.

Arrin caafimaad oo bulsho
Dhibaatooyinka lipids-ka, gaar ahaan LDL-kolestaroolka oo sareeya, waxay ku badan yihiin bulshada, waxayna la socdaan sigaarka, sonkorowga, cayilka iyo dhiig-karka—kuwaas oo dhammaantood ah arrimo khatar u ah cudurrada wadnaha iyo xididdada.

Inkasta oo dhimashada iyo tirada wadne-qabadka ay hoos u dhaceen sannadihii u dambeeyay, cudurrada wadnaha iyo xididdadu weli waa dhibaato weyn.

Sababaha
Inta badan hyperlipidemi-gu wuxuu ka dhashaa isku-darka hidde-sideyaal iyo hab-nololeed, wuxuuna badanaa ka bilaabmaa ragga ka dib 40 sano, dumarkana ka dib 50 sano.

Qaar ka mid ah dadka waxay leeyihiin hidde u nuglaansho kolestarool sare (familial hypercholesterolemia), iyagoo leh LDL sare xilli carruurnimo ama dhalinyaro, taasoo keenta cudur wadne oo hore u yimaada.

Kolestaroolka sare wuxuu kaloo ka dhalan karaa sonkorow, cudurrada qanjirka tayroodhka, beerka ama kelyaha, cayil, ama isticmaalka daawooyin qaarkood.

Calaamadaha
Dufanka dhiigga waxaa lagu ogaan karaa oo keliya baaritaanka dhiigga. Heerarka sare ama hoose badanaa calaamado ma yeeshaan, balse waxay kordhiyaan khatarta cudurrada wadnaha sida wadne-qabad, angina, istaroog, iyo halbowlayaal lugaha oo cidhiidhi noqda.

Isbeddello muuqda
Kolestarool aad u sarreeya wuxuu keeni karaa:

• Arcus senilis cornea: giraan cad oo ka muuqda hareeraha isha.
• Xantomas: bararro cad-cad oo maqaarka ah, gaar ahaan agagaarka indhaha.
• Burooyin kolestarool oo ka muuqda seedda ciribta (Achilles tendon).

Baaritaan
Haddii aan si gaar ah loo dalban baaritaanka, kolestarool sare waxaa mararka qaar lagu ogaadaa si kadis ah. Waxaa lagu talinayaa in qof walba uu sameeyo baaritaan hordhac ah marka uu gaaro 40 sano, ama ka hor haddii ay jiraan qaraabo dhow oo qaba kolestarool sare ama cudur wadne.

Dhakhtarka qoyska ayaa cabbiri kara kolestaroolka guud, LDL, HDL iyo trigliseriidyada. Looma baahna inaad soonto.

Maaddaama hyperlipidemi-gu uu yahay mid ka mid ah arrimaha khatarta, waa in sidoo kale la qiimeeyaa dhiig-karka, sonkorta dhiigga, sigaarka, khamriga, iyo taariikhda qoyska. Qor natiijooyinkaaga si aad ula socoto heerarkaaga.

Daaweyn
Dad badan, isbeddel cunto iyo nololeed ayaa ku filan. Haddii aysan ku filnayn, daawo ayaa lagu dari karaa.

Go’aanka daaweynta waxaa lagu saleeyaa khatarta guud ee cudurka wadnaha, ma aha oo keliya heerka kolestaroolka. Qaar leh kolestarool yar ayaa weli ka faa’iidaysan kara daawo haddii khataro kale jiraan.

Hab-nololeed caafimaad leh

• Cunto caafimaad leh
• Ugu yaraan 30 daqiiqo dhaqdhaqaaq maalin kasta
• Yaree fadhiga badan
• Miisaan dhimista haddii cayil jiro
• Jooji sigaarka
• Yaree khamriga
• Ka fogow walbahaarka joogtada ah
• La soco dhiig-karka

Isbeddelka nololeed waa in la siiyaa 3–12 bilood ka hor qiimeyn kale.

Daawooyinka hoos u dhiga kolestaroolka
Statins waa kuwa ugu waxtarka badan (sida simvastatin, atorvastatin/Lipitor). Waxay yeelan karaan dhibaatooyin yar sida murqo-xanuun ama calool-wareen, balse inta badan waa la maareyn karaa.

Haddii statins aan la qaadan karin ama aan ku filnayn, ezetimibe ama daawooyin kale sida fibrates, niacin, ama PCSK-9 inhibitors ayaa la tixgelin karaa. Bariiska cas ee la khamiiriyey (HypoCol) sidoo kale waa daawo.

Ka-hortag
Cunto iyo jimicsi wanaagsan ayaa hoos u dhigi kara kolestaroolka oo yareyn kara ururinta dufanka xididdada.

Cunto lagu taliyo

• Yaree dufanka buuxa; ku beddel dufan aan buuxin (kalluun, saliid saytuun, laws).
• Isticmaal alaab caano dufan yar leh.
• Hilib dufan yar, kalluun 2–3 jeer usbuucii.
• Khudaar, miro iyo berry kala duwan.
• Qamadi iyo fiber badan (gaar ahaan qaro weyn).
• Digir, laws iyo digir-noocyo kale.

Jimicsi
Dhaqdhaqaaqu wuxuu kordhiyaa “kolestaroolka wanaagsan” (HDL) wuxuuna yareeyaa kan xun (LDL). Waxaa lagu talinayaa 150–300 daqiiqo usbuucii dhaqdhaqaaq dhexdhexaad ah ama 75–150 daqiiqo dhaqdhaqaaq xooggan.

Heemaal Health

Cunto isku dheelli tiran oo wadnaha u roon waa mid ka kooban khudaar, miro, badar dhan, borotiin caato ah, iyo dufan caafimaad leh. Khudaarta iyo miraha waxay hodan ku yihiin fiitamiino, macdan, antioxidants, iyo fiber, kuwaas oo yareeya bararka jirka isla markaana xoojiya shaqada wadnaha. Badarka oo dhan sida bariiska bunni iyo qamadiyadu waxay ka caawiyaan hoos u dhigidda kolestaroolka iyo xakamaynta sonkorta dhiigga.

Borotiinka caatada ah sida kalluunka, digaagga, digirta, iyo lawska ayaa wadnaha uga fiican hilibka cas, maadaama ay ku yar yihiin dufanka waxyeellada leh. Dhinaca dufanka, waa muhiim in la doorto dufan caafimaad leh sida saliid saytuun, avokado, laws, iyo iniino, kuwaas oo hagaajiya kolestaroolka una wanaagsan xididdada dhiigga.

Dhanka kale, waxaa lagama maarmaan ah in la yareeyo ama laga fogaado dufanka buuxa, dufanka trans, milixda badan, iyo sonkorta lagu daray. Cuntooyinkan oo ku badan hilibka dufanka leh, cuntooyinka shiilan, cuntooyinka warshadaysan, iyo cabitaannada macaan waxay kordhiyaan dhiig-karka, cayilka, iyo khatarta cudurrada wadnaha.

Qaab-cuntooyinka caanka ah ee wadnaha u wanaagsan sida Mediterranean iyo DASH waxay xoogga saaraan cunista cuntooyin dabiici ah iyo yareynta cuntooyinka la warshadeeyay. Cuntooyinkan ayaa la caddeeyay inay yareeyaan halista wadne xanuunka iyo istaroogga.

Sidoo kale, ilaalinta miisaan caafimaad leh waa arrin muhiim ah. Cunto wanaagsan oo lagu daray dhaqdhaqaaq jireed joogto ah waxay gacan ka geysanaysaa xakamaynta miisaanka, hoos u dhigidda cadaadiska dhiigga, iyo ilaalinta wadnaha.

Cuntooyinka Wadnaha u Wanaagsan

1. Khudaarta

• Isbinaaj, kaabash, karootada, brokoli iwm
• Waxay qani ku yihiin fiitamiino, macdan, iyo antioxidants
• Waxay yareeyaan bararka kana ilaaliyaan wadnaha dhaawac

2. Miraha

• Tufaax, moos, liin, canab, berries
• Waxay hodan ku yihiin fiber oo hoos u dhiga kolestaroolka

3. Badarka oo dhan

• Bariis bunni, qamadi, galley, miro dhan
• Waxay caawiyaan xakamaynta sonkorta dhiigga iyo kolestaroolka

4. Borotiin caato ah

• Kalluun (salmon, tuna), digaag, digir
• Waxay dhisaan jirka iyaga oo aan culays saarayn wadnaha

5. Dufanka caafimaadka leh

• Saliid saytuun, avokado, laws, sisin
• Waxay hagaajiyaan kolestaroolka una roon yihiin xididdada dhiigga

6. Cabitaanada

• Biyo badan, shaah cagaaran
• Waxay taageeraan shaqada wadnaha iyo miisaanka

Cuntooyinka Wadnaha u Xun (In laga fogaado)

1. Dufanka buuxa iyo trans

• Hilibka dufanka leh, caanaha dufanka badan
• Cuntooyinka shiilan iyo kuwa warshadaysan

2. Milix (Sodium) badan

• Cunto degdeg ah, maraq qasacadaysan
• Waxay kordhisaa dhiig-karka

3. Sonkor badan

• Cabitaannada macaan, keega, nacnaca
• Waxay keentaa cayil iyo sonkorow

Qaab-cuntooyinka Wadnaha u Roon

• Mediterranean diet: Khudaar, miro, kalluun, saliid saytuun
• DASH diet: Yaraynta milixda iyo dufanka xun

Gunaanad

Gebogabadii, daryeelka wadnaha wuxuu ka bilaabmaa waxa aad saxankaaga saarato. Haddii aad doorato cuntooyin nafaqo leh, aad yareyso kuwa waxyeellada leh, isla markaana aad raacdo qaab-nololeed caafimaad qaba, waxaad si weyn u taageeri kartaa caafimaadka wadnahaaga sanadaha soo socda.

Heemaal Health

Waxaa jira calaamado muujinaya in da’da bayoolojigalka ee daalka jidhku, ay si dhakhso leh ugu kordhayso jiilalka cusub.

Cudurradu waxay ku dhacayaan da’ yarta

Dad badan, da’da bayoolojiga ah iyo da’da ku qoran waraaqahoogu waa isku mid, balse qaar kale da’dooda bayooloji ayaa dhowr sano ka horreysa ama ka dambaysa. Da’da bayoolojiga ahi way kordhi kartaa ama way yaraan kartaa, iyadoo ku xiran sida aan u noolaano.

Cudurradii hore badanaa ugu dhici jiray dadka waayeelka ah,  sida kansarka, wadne-istaagga (heart attack) iyo sonkorowga nooca 2-aad ayaa hadda ku dhacaya dad da’ yar, sida ay sheegeen cilmi-baarayaal ka tirsan Jaamacadda Yale. Cilmi-baarayaal badan ayaa aaminsan in arrintan ay si weyn ula xiriirto cayilka.

In cunug uu yeesho cayil waxay keeni kartaa dhibaatooyin caafimaad oo waqti gaaban iyo mid dheerba leh. Waxay kordhin kartaa halista sonkorowga nooca 2-aad, neefta (asthma), dhibaatooyinka murqaha iyo lafaha, cudurrada wadnaha iyo xididdada dhiigga, dhiig-karka iyo caqabado dhanka maskaxda ah. Sidoo kale waxay leeyihiin khatar sare oo ah inay noqdaan dad cayilan marka ay weynaadaan.

Arrimo saameyn kara geeddi-socodka gabowga

1.) Cayil iyo miisaan badan:

• Daraasad cusub oo ka timid Jaamacadda Gøteborg ayaa muujisay in BMI sare iyo jirdhis liita dhammaadka dhalinyaranimada ay la xiriiraan caabuqyo bakteeriyo oo halis ah mustaqbalka nolosha.
• Koox cilmi-baarayaal ah oo Isbaanish ah ayaa ogaatay in dadka cayilan iyo kuwa leh da’ bayooloji oo sare ay inta badan leeyihiin barar (inflammation) baahsan iyo dhaawacyo suuragal ah oo ku dhaca xubnaha sida kelyaha, lafaha, wadnaha iyo xididdada dhiigga.

Sidaas darteed, dad badan ayaa halis ugu jira inay galaan nolosha qaangaarnimada iyaga oo jidhkooda ku leh “gabow dheeraad ah”.

2.) Cadaadis (Stress):

• Daraasad la sameeyay 2022 ayaa sheegtay in cadaadisku daciifiyo difaaca jirka. Sida daraasadda lagu sheegay, cadaadisku wuxuu sababaa in difaaca jirku si dhakhso leh u gabowdo, taas oo kordhin karta halista kansarka, cudurrada wadnaha iyo xididdada dhiigga, iyo cudurrada ka dhasha caabuqyada.
• Daraasad kale ayaa muujisay in da’da bayoolojiga ah ay kordhi karto marka qofku ku jiro cadaadis, balse ay dib ugu noqon karto sidii hore haddii cadaadiska la yareeyo.

3.) Kalinimo:
Daraasad la sameeyay 2022 ayaa lagu ogaaday gabow degdeg ah oo ka muuqda dadka dareema farxad-darro iyo kalinimo.

Saameyn toos ah oo ku timaadda gabowga

Geir Selbæk, oo ah agaasimaha cilmi-baarista ee Xarunta Qaranka ee Gabowga iyo Caafimaadka  ee Norwey, ayaa wargeys u sheegay in cayilku keeno isbeddello ka dhaca heerka unugyada, kuwaas oo loo yaqaan “astaamaha gabowga” (hallmarks of aging).

– Isbeddelladani waxay noqon karaan barar hoose oo joogto ah, koror ku yimaadda unugyada gaboobay (unugyada gabowga/zombie cells) iyo hoos u dhac ku yimaadda shaqada mitokondriyada.
– Tani waxay xoojinaysaa aragtida ah in cayilku si toos ah u saameyn karo geeddi-socodka gabowga, ayuu Selbæk u sheegay wargayska.
– Hase yeeshee, xiriirka ka dhexeeya cayilka iyo gabowga bayoolojiga ah ee kordha waxaa suuragal ah in ay sobobaan arrimo badan, kuwa toos ah iyo kuwa dadbanba.

Cadaadis ka badan sidii hore

Daraasado badan ayaa muujinaya in cadaadisku sidoo kale dedejin karo gabowga.
Sanadihii u dambeeyay, cilmi-baarayaashu waxay arkeen koror ku yimid cadaadiska haysta dhalinyarada qaangaarka ah marka loo eego jiilalkii hore.

Cilmi-baaris hore ay muujisay xiriir ka dhexeeya cadaadis joogto ah iyo gabow degdeg ah, gaar ahaan dadka waaweyn. Isla maqaalkaas ayaa xusay daraasad lagu ogaaday in dhalinyarada cadaadiska badan ay dareemaan inay u muuqdaan kuwo ka weyn da’dooda, gaar ahaan maalmaha ay dareemaan in ay waayeen xakamaynta noloshooda.

Cilmi-baarayaal badan ayaa sidoo kale tilmaamay xiriir ka dhexeeya isticmaalka badan ee taleefannada gacanta, cadaadis kordhay, hurdo-la’aan iyo calaamadaha niyad-jabka, gaar ahaan dhalinyarada.

Mid ka mid ah natiijooyinka ugu waaweyn ee daraasad ku saabsan isticmaalka mobilada ee dhalinyarada ayaa ahaa in dhalinyarada dareema inay mar walba diyaar ahaadaan ay halis sare ugu jiraan dhibaatooyin caafimaad oo maskaxeed.

Kalinimo sii kordheysa

Daraasado qaar ayaa sidoo kale muujinaya in go’doon iyo kalinimo ay sababi karaan gabow degdeg ah. Waxaa kordhay tirada dhalinyarada iyo dadka da’da yar ee dareema kalinimo muddo ka dib.

Dadka ugu badan ee dareema kalinimo waxay ku jiraan da’da 18–24 sano. Boqolkiiba 23.3 ee kooxdaas ayaa sheegaya inay dareemaan kalinimo. Kooxda da’da 25–44 sano, boqolkiiba 19.1 ayaa sheegay inay kalinimo dareemaan. Natiijooyinka ugu waaweyn ayaa ahaa koror ku yimid dhibaatooyinka maskaxda ee ay soo sheegaan dhalinyaradu tobannaan sano ee la soo dhaafay. Sida warbixintu sheegtay, cadaadiska la xiriira dugsiga, hurdo-la’aanta iyo kalinimada ayaa u muuqda sababo macquul ah oo keena kororkan.

Sida uu sheegay Geir Selbæk, da’da bayoolojiga ah badanaa waa cabbir ka wanaagsan inta cimri ee qofka u hadhay, ama halista uu u leeyahay cudurrada la xiriira gabowga, marka loo eego da’da taariikheed (chronological age).

Isla mar ahaantaasna, wuxuu adkeeyay in xiriirka ka dhexeeya gabowga iyo arrimaha qaab-nololeedka uu yahay mid adag oo isku murugsan.

Heemaal Health

Haddaba, maxay yihiin faa’idooyinka caafimaad ee laga helo? Ma jiraan xaalado qofka uu saliiddaasi ku isticmaalin Karin? Su’aalahaa iyo kuwa kalaba waxaa barnaamijka cunnooyinka wanaagsan looga hadlo ee ‘BBC Good Food’ uga jawaabay Nicola Shubrook oo takhasuskiisu yahay cuntooyinka nafaqada leh.

Saliidda Seytuunka waxaa laga helayaa miraha geedka Seytuunka marka la tuujiyo. Geedkaasi oo aasal ahaan ka soo jeedo Badda Meditraneanka.

Dhadhanka saliidda wey kala duwanaan kartaa iyadoo ay ku xiran tahay dalka laga soo saaray. Saliidda qaar dhadhankeedu waa khafiif halka qaar qaraarna la helayo.

Farsamooyinka saliiddasi lagu sameeyana waxaa loo qaybiyaa laba qaybood oo kala ah mid la sifeeyey iyo mid aan sifeysneyn.

Saliid Setuunka nadiifta tan aan nadiifta ahayn wey ka qaalisan tahay dhadhan gaar ah ayeyna leedahay midabkeeduna wuxuu xigaa madow.

Nafaqada laga helo saliiddaasi

Tusaale ahaan nafaqada laga helo hal qaaddo oo Saliid Seytuunta (11mililitir) waxay ka kooban tahay:

• 99 Kaalory
• 11 grams oo dufan ah
• 9 garaam oo dufanka xargago iyo
• 56 garaam oo Fitaamin E ah

Faa’idooyinka caafimaad ee Shanta ah oo laga helo

1. Caafimaadka wadnaha ayey u wanaagsan tahay

Saliid Seytuunka waa cuntada ugu wanaagsan ee laga isticmaalo waddamada ku teedsan badda Meditiraaniyanka. Daraasado farabadan oo la sameeyey waxay tibaaxayaan Saliid Seytuunta asalka ah iney faa’idooyin caafimaadka leedahay. Waxaana faa’idooyinkaasi ka mid ah iney dajiso dhiig karka iyo iney nidaamiso dufanka jirka ku jira. Cimibaarisyo Sayniska oo la sameeyey waxay sheegayaan Saliidda Seytuunka iney tahay halka keli ah ee laga helo dufanka aan fariisan, kaasoo yareeyo dhiig furanka iyo cudurrada wadnaha ku dhaca.

2. Bararka ayey hoos u dhigtaa

Bararku wuxuu ka mid yahay dhibaatooyinka caafimaad ee ay wataan cudurrada aan laga bogsan. Cudurradaasi oo ugu horreeyo cudurka asaasiqa oo qofka xusuusta ka lumiyo noociisu labaad. Saliiddan waxay hoos u dhigtaa Brotiinka bararka sababa sidaa ayuuna bararki jirka qofka ku jiray ku yaraanayaa.

3. Jawiga qofka oo ay wanaajiso

Cuntooyinka caafimaadka qaba ee dadka lagula taliyo iney isticmaalaan waxaa ka mid ah khudaarta, miraha kala duwan, Saliidda Kalluunka iyo Saliid Seytuunka. Saliiddan waxay sida oo kale door ka ciyaareysaa yareynta niyadjabka iyo cadaadiska qofka haysta.

4. Waxay sare u qaaddaa maskaxda iyo sida ay u shaqeyso

Daraasad 2015-kii lagu sameyey cunnooyinka asal ahaan laga isticmaalo waddamada ku teedsan badda Meditiraaniyanka waxaa lagu ogaaday Saliiddan iney sare u qaaddo garaadka maskaxeed ee qofka gaar ahaan dadka da’da ah. Sida oo kale waxay yareyneysaa khatarta qofka uu ugu dhici karo cudurka Asaasiqa ee qofka xusuusta ka lumiya.

5. Waxay difaacdaa cudurrada aan laga bogsan

Cilmi-baarayaashu qaarkood waxay sheegeen Saliidda Seytuunka iney ka hortageyso cudurka macaanka noociisa labaad iyo noocya ka mid ah cudurka kaansarka. Hase yeeshee, guud ahaan cudurrada ay saliiddan difaaceyso si loo sii oggaado waxaa loo baahan yahay cilmi-baarisyo qoto dher in lagu sameeyo.

Haddaba ma isticmashaa Saliid Seytuunka?

Saliid Seytuunka oo aan marweliba laga waayin liiska cunnooyinka dadyowga caafimaadka qaba ee daafaha dunida ku kala nool, waxaa marag ma doonta ah iney dadka oo dhami ay faa’ido aad badan u leedahay.

Balse, waxay khubarada darasaddu sameysay ay soo jedinayaan iney jiraan marxalado keenay qofka inuu saliiddaasi istcmaalin ama ay caafimaad ahaan dhibeyso sida qofka xasaasiyadda qaba ee ay ku kicineyso oo kale. Waxaana lagama maarmaan ah in Saliidda Seytuunka si dhexdhexaad ah loo isticmaalo, maadaamaa uu badan Kaaloriga ku jira.

Heemaal Health

Tufaaxu waxa uu leeyahay midabyo kala duwan, wuxuu u kala baxaa ku dhowaad noocyo gaaraya ​​2,000, waxaad arkeysaa tufaax cagaar ah, mid leh midabka huruuddda iyo casaan ah, dhadhankooda wuu kala duwan yahay.

Tufaaxa waxaa ku jira nafaqooyin kala duwan oo isugu jira, borotiin, fitamiin C, maaddada potassium iyo carbohydrates.

Faa’iidooyinka caafimaad ee shanta ah ee laga helo tufaaxa

1. Wuxuu hoos u dhigaa heerka kolestaroolka

Tufaaxa waxaa ku jira maaddada pectin oo ah fiber dabiici ah oo laga helo dhirta. Cilmi-baaris dhowaan lagu daabacay joornaalka Yurub ee ka faallooda nafaqada ayaa lagu ogaaday in cunista tufaaxa uu ku badan yahay maaddada pectin-ka ayna saameyn ku leedahay hoos u dhigista heerka kolestaroolka.

Sidoo kale daraasad kasoo baxday akadeemiyadda nafaqada waxay muujineysaa in cunista qiyaastii 75g oo tufaax ah oo la qallajiyey (qiyaastii laba xabbo oo tufaax ah) ay ka caawisay hoos u dhigista kolestaroolka gaar ahaan haweenka uu ka go’ay dhiigga caadada.

2. Waxaa laga yaabaa in uu ka hortago cudurka macaanka

Maaddaama tufaaxa uu ka baxo maaddada fiber-ka haddii ay ku darsanto maaddada kale ee isla tufaaxa laga helo ee flavonoid-waxay ka qeyb qaadanayaan inay xoojiyaan dareenka ka dhasha maaddada insulin taasoo muhiim u ah maarreynta miisaanka qofka iyo ka hortagga cudurka macaanka.

3. Tufaaxa wuxuu ka hortagga cayilka

Cilmi-baaris lagu sameeyay xayawaannada qaar waxay muujiyeen in maaddada pectin ee uu soo saaro tufaaxa ay gacan ka geysan karto nidaaminta microbiome-ka (bakteeriyada mindhicirka waxtarka u leh), taas oo iyadana laga yaabo inay ka hortagto cayilka iyo cudurrada kale ee ka dhasha xasaasiyadda.

Daraasadaha lagu sameeyay bini’aadamka waxay sidoo kale u muuqdaan kuwo rajo leh, laakiin cilmi-baaris dheeraad ah ayaa loo baahan yahay oo ku saabsan tufaaxa.

4. Waxaa laga yaabaa inuu ka hortago cudurrada wadnaha

Tufaaxa ayaa qani ku ah maaddada quercetin, cilmi-baaris ay sameysay Jariidada laga leeyahay Mareykanka ee ka faalloota arrimaha nafaqada waxay ogaatay in dadka ay jirkooda ku badan tahay maaddada quercetin ay yihiin dadka ugu horreeya ee cuno tufaaxa kuwaasoo ay yartahay halista ah inay ku dhacaan cudurrada daba dheeraada oo ay kamid yihiin neefta iyo cudurrada wadnaha.

5. Tufaaxa lafaha ayuu u fiican yahay

Isticmaalka khudradda iyo miraha ayaa loo maleynayaa in lala xiriiriyo xoojinta caafimaadka lafaha.

Natiijooyinka ka soo baxay daraasad lagu sameeyay haween caafimaad qaba ayaa soo jeedinaya in tufaaxa, gaar ahaan uu xoojin karo heerka maaddada calcium-ka jirkeenna ee xoojiya xoogga lafaha.

Heemaal Health