Dowladaha Soomaaliya iyo Turkiga ayaa qaaday tallaabo cusub oo lagu ballaarinayo iskaashigooda, kaddib markii ay kala saxiixdeen heshiis is-afgarad oo diiradda saaraya horumarinta adeegyada bulshada, ilaalinta qoysaska iyo xoojinta xuquuqda haweenka, carruurta iyo qaybaha nugul ee bulshada.
Heshiiskan oo lagu saxiixay magaalada Antalya ee dalka Turkiga ayaa waxaa kala saxiixday Wasiirka Wasaaradda Qoyska iyo Horumarinta Xuquuqul Insaanka Soomaaliya, Danjire Khadiija Maxamed Al-Makhzoumi, iyo Wasiirka Qoyska iyo Adeegyada Bulshada Turkiga, Mahinur Özdemir Göktaş, iyadoo munaasabadda ay ka dhacday dhinacyada shirka caalamiga ah ee cimilada COP31.
Heshiiska ayaa dhigaya in labada wasaaradood ay yeeshaan wada-shaqeyn dhow oo ku saabsan dejinta iyo horumarinta siyaasadaha daryeelka bulshada, is-weydaarsiga khibradaha iyo aqoonta, iyo sidii loo horumarin lahaa nidaamyada lagu taageero qoysaska iyo dadka u baahan adeegyada daryeelka gaarka ah.
Mid ka mid ah meelaha muhiimka ah ee heshiisku diiradda saarayo ayaa ah ilaalinta xuquuqda haweenka iyo carruurta, iyadoo labada dowladood ay iska kaashan doonaan ka hortagga tacaddiyada ka dhanka ah haweenka, xoojinta adeegyada lagu taageero dhibbanayaasha iyo horumarinta hababka lagu xaqiijinayo badbaadada carruurta.
Sidoo kale, heshiiska ayaa si gaar ah u xusay ilaalinta carruurta ee khataraha ka jira dunida dhijitaalka ah, oo ay ka mid yihiin dhibaatooyinka kala duwan ee ay carruurtu kala kulmi karaan isticmaalka internetka iyo baraha bulshada. Arrintan ayaa qayb ka ah dadaallada lagu horumarinayo nidaamyada ilaalinta carruurta iyo wacyigelinta qoysaska ee ku saabsan badbaadada carruurta marka ay isticmaalayaan aaladaha casriga ah.
Qodob kale oo muhiim ah ayaa ah horumarinta adeegyada loogu talagalay dadka naafada ah iyo waayeelka, iyadoo labada dhinac ay iska kaashan doonaan adeegyada caafimaadka, waxbarashada, daryeelka iyo baxnaaninta, si dadkaasi ay u helaan adeegyo wanaagsan, isla markaana ay si buuxda uga qaybqaataan nolosha bulshada.
Heshiiska ayaa sidoo kale fursad u abuuraya in shaqaalaha iyo khubarada labada wasaaradood ay ka faa’iidaystaan aqoonta iyo waayo-aragnimada dhinacyada kale, iyadoo la qaban doono tababbarro, shirar, siminaarro iyo is-weydaarsi khubaro oo lagu kobcinayo awoodda hay’adaha ka shaqeeya adeegyada bulshada.
Wasiirka Soomaaliya, Khadiija Maxamed Al-Makhzoumi, ayaa sheegtay in heshiiskani muhiim u yahay horumarinta nidaamka adeegyada bulshada ee dalka, iyadoo tilmaantay in dowladda Soomaaliya ay danaynayso ka faa’iidaysiga khibradaha dalalka saaxiibka la ah, gaar ahaan Turkiga, si loo horumariyo ilaalinta qoysaska iyo xuquuqda dadka nugul.
Heshiiskan ayaa sidoo kale la xiriira dadaallada lagu doonayo in la xoojiyo awoodda hay’adaha dowladda Soomaaliya ee ka shaqeeya daryeelka bulshada, maadaama dalka uu wajahayo baahiyo badan oo la xiriira taageerada qoysaska ay saameeyeen colaadaha, barakaca, saboolnimada iyo masiibooyinka dabiiciga ah.
Dhinaca kale, Wasiir Khadiija Maxamed Al-Makhzoumi ayaa ka qayb gashay kulan gaar ah oo barbar socday shirka COP31, kaas oo diiradda lagu saaray xiriirka ka dhexeeya isbeddelka cimilada, ilaalinta bulshada iyo awood-siinta haweenka.
Khudbadda ay ka jeedisay kulankaas ayay ku soo bandhigtay sida isbeddelka cimiladu u saameeyo nolosha qoysaska Soomaaliyeed, iyadoo si gaar ah u tilmaantay xaaladaha adag ee ay wajahaan haweenka iyo carruurta ku nool deegaannada ay sida joogtada ah uga dhacaan abaaraha iyo fatahaadaha.
Waxay sheegtay in masiibooyinka cimilada aysan ku koobnayn burburka deegaanka iyo khasaaraha xoolaha iyo beeraha, balse ay sidoo kale saameeyaan nolosha qoysaska, helitaanka waxbarashada, adeegyada caafimaadka, hoyga iyo ilaha dhaqaale ee ay ku tiirsan yihiin bulshada nugul.
Soomaaliya ayaa sannadihii u dambeeyay wajahaysay abaaro daba dheeraaday iyo fatahaado soo noqnoqday, kuwaas oo sababay barakac, burbur hantiyeed iyo in qoysas badan ay waayaan ilihii ay noloshooda ka heli jireen. Haweenka iyo carruurta ayaa ka mid ah qaybaha sida weyn u dareema saameynta dhibaatooyinkaas, gaar ahaan marka qoysasku ku qasbanaadaan inay ka guuraan deegaannadooda.
Wasiirku waxay beesha caalamka ugu baaqday in maalgelinta loogu talagalay la tacaalidda isbeddelka cimilada la gaarsiiyo bulshooyinka ugu nugul, gaar ahaan haweenka iyo qoysaska ku nool miyiga oo inta badan ku tiirsan beeraha, xoolaha iyo kheyraadka dabiiciga ah.
Waxay sidoo kale adkaysay in haweenka aan laga reebin go’aannada la xiriira siyaasadaha cimilada, iyadoo sheegtay inay muhiim tahay in laga qaybgeliyo dejinta qorshayaasha lagu wajahayo dhibaatooyinka deegaanka, lana aqoonsado doorka ay ku leeyihiin la qabsiga isbeddelka cimilada iyo dhismaha adkeysiga bulshada.
Heshiiskan cusub ayaa kusoo biiraya iskaashi muddo dheer ka dhexeeyay Soomaaliya iyo Turkiga, kaas oo si weyn u xoogaystay kaddib booqashadii Madaxweyne Recep Tayyip Erdoğan uu Muqdisho ku yimid sannadkii 2011-kii, xilli dalka uu ku jiray xaalad bani’aadannimo oo aad u adag, islamarkaana ay jireen abaar iyo macaluul ba’an.
Booqashadaas ayaa noqotay bilowga marxalad cusub oo xiriirka labada dal ah, iyadoo Turkigu uu kordhiyay taageerada uu siiyo Soomaaliya, gaar ahaan gargaarka bani’aadannimo, dhismaha kaabayaasha dhaqaalaha, caafimaadka, waxbarashada iyo horumarinta hay’adaha dowladda.
Ankara ayaa sidoo kale door muuqda ku leh dib-u-dhiska iyo tababarka ciidamada Soomaaliya, waxaana labada dal ka dhexeeya heshiisyo iskaashi oo dhinacyada amniga iyo difaaca ah.
Dhanka kale, iskaashiga labada dal ayaa sannadihii dambe kusii fiday dhinacyada dhaqaalaha, tamarta, maalgashiga iyo horumarinta adeegyada dowladda, iyadoo Turkigu uu ka mid yahay dalalka sida dhow ula shaqeeya Soomaaliya.
Bishii Janaayo ee sannadkan, wasiirrada u qaabilsan arrimaha bulshada ee labada dal ayaa sidoo kale yeeshay wadahadallo lagu xoojinayay iskaashiga dhinacyada kaalmada bulshada, horumarinta qoysaska iyo tayeynta hay’adaha bixiya adeegyada bulshada. Kulamadaas ayaa gogol-xaar u ahaa diyaarinta heshiiska is-afgaradka ee hadda la saxiixay.
Heshiiska cusub ayaa sidaas darteed noqonaya tallaabo lagu ballaarinayo xiriirka labada dal, iyadoo iskaashigooda lagu darayo arrimo si toos ah u taabanaya nolosha qoysaska, ilaalinta carruurta, xuquuqda haweenka iyo daryeelka dadka u baahan taageerada gaarka ah.
Si kastaba ha ahaatee, weli faahfaahin rasmi ah lagama shaacin miisaaniyadda loo qoondeynayo fulinta heshiiska, muddada uu soconayo iyo barnaamijyada gaarka ah ee labada dowladood si wadajir ah uga bilaabi doonaan Soomaaliya.
Heshiiskan ayaa imanaya xilli Soomaaliya ay raadineyso taageero iyo iskaashi caalami ah oo lagu xoojinayo adeegyada bulshada, laguna dhisayo nidaam awood u leh inuu wax ka qabto baahiyaha qoysaska iyo dadka nugul, kuwaas oo wajahaya caqabado isugu jira dhaqaale, bani’aadannimo, amni iyo saameynta isbeddelka cimilada.
