Dalalka Soomaaliya, Kenya iyo Itoobiya ayaa ka mid noqonaya meelaha sida weyn looga cabsi qabo saameynta cimilada ee la xiriirta El Niño, kaas oo la filayo inuu sii xoogaysto bilaha soo socda, xilli Geeska Afrika uu gelayo xilli-roobaadka Oktoobar ilaa Diseembar 2026.
Hay’adda Saadaasha Cimilada iyo Codsiyada ee IGAD, ICPAC, ayaa 18-kii Agoosto soo saartay saadaasha xilliyeedka gobolka, iyadoo sheegtay in inta badan Geeska Afrika ay jirto fursad sare oo ah in roobabku ka bataan celceliska caadiga ah. Saadaashu waxay si gaar ah u tilmaamaysaa koonfurta Itoobiya, bartamaha ilaa koonfurta Soomaaliya iyo waqooyi-bari Kenya, halkaas oo lagu qiyaasay 90% fursad roobab ka sarreeya caadiga.
ICPAC waxay sidoo kale sheegtay in qaybo ka mid ah bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya, bartamaha Kenya iyo meelo ku dhow harada Victoria ay jirto fursad sare oo roobabka xilligaasi ay dhaafaan 400 millimitir. Roobabka noocaas ah haddii ay si gaaban oo xooggan u da’aan waxay kordhin karaan khatarta fatahaadaha, gaar ahaan meelaha dhulka hooseeya, dooxooyinka iyo goobaha aan lahayn nidaam wanaagsan oo biyo-mareenno ah.
El Niño waa dhacdo cimilo oo ka dhalata isbeddel ku yimaada heerkulka biyaha Badweynta Baasifigga, balse saameynteedu waxay gaari kartaa meelo aad uga fog halka ay dhacdadu ka bilaabato. WMO waxay sheegtay in El Niño uu hadda sii xoogeysanayo, isla markaana uu yahay mid xooggan oo la filayo inuu saameyn weyn ku yeesho qaababka cimilada adduunka bilaha soo socda.
Geeska Afrika, xaaladdan waxaa la socda saadaal ah in Indian Ocean Dipole (IOD) uu sidoo kale u wareego marxalad wanaagsan, labada xaaladoodna ay caadi ahaan gacan ka geystaan kordhinta roobabka xilliga Oktoobar–Diseembar.
Soomaaliya ayaa ka mid ah dalalka ay roobabka Oktoobar–Diseembar muhiimadda weyn u leeyihiin. Qaybo ka mid ah dalka ayaa xilligan ka hela qayb aad u weyn oo roobkooda sannadlaha ah, sidaas darteed roob badan wuxuu noqon karaa fursad muhiim u ah dadka xoolaha dhaqda iyo beeraleyda, laakiin isla waqtigaas wuxuu isu beddeli karaa khatar haddii uu noqdo roob xad-dhaaf ah.
ICPAC waxay sheegtay in roobabka ka badan caadiga ay hagaajin karaan helitaanka biyaha, daaqa iyo xaaladda xoolaha. Hase yeeshee, roobabka xad-dhaafka ah waxay kordhin karaan fatahaadaha, burburka dalagyada iyo kaabayaasha, iyo cudurrada biyaha iyo kaneecada lagu kala qaado.
Soomaaliya waxay si gaar ah ugu nugushahay fatahaadaha sababtoo ah qaybo badan oo dalka ah waxaa mara webiyada Shabeelle iyo Jubba, halka magaalooyin iyo deegaanno badan ay leeyihiin nidaamyo biyo-mareenno oo aan ku filnayn roobab culus.
Khatar gaar ah ayaa ka jirta magaalooyinka ay ku nool yihiin dad badan oo barakacayaal ah, kuwaas oo qaarkood degan xeryo ku yaalla dhul hooseeya ama aan lahayn biyo-mareenno wanaagsan.
Haddii roobab xooggan ay muddo gaaban da’aan, biyaha ayaa si degdeg ah ugu fatahi kara waddooyinka iyo goobaha ay dadku ku nool yihiin. Tani waxay dhalin kartaa barakac cusub iyadoo dad horey uga soo cararay colaado, abaaro iyo xaalado dhaqaale ay mar kale wajahayaan xaalad bani’aadannimo oo adag.
Waxaa intaas dheer in fatahaaduhu ay dhaawici karaan ceelasha biyaha, waddooyinka iyo xarumaha caafimaadka, taasoo adkeyn karta in gargaarka la gaarsiiyo dadka ay dhibaatadu saameyso.
Roobabka la filayo ma ahan oo dhan khatar. Soomaaliya oo ah dal ay xooluhu door weyn ku leeyihiin nolosha bulshada waxay ka faa’iideysan kartaa roobabka haddii ay si dhexdhexaad ah oo habsami leh u da’aan.
Roobab wanaagsan waxay kordhin karaan daaqa, buuxin karaan berkadaha iyo ceelasha, waxayna siin karaan beeraleyda fursad ay ku helaan wax-soo-saar wanaagsan.
Laakiin haddii roobabku noqdaan kuwo aad u culus, waxay sababi karaan in dalagyada la beeray ay daadad qaadaan, carradu nabaad guurto, xooluhuna ay waayaan daaq haddii dhulku biyo fadhiisto.
Sidaas darteed, saadaasha El Niño waxay Soomaaliya u tahay fursad dhinaca biyaha iyo beeraha ah, laakiin sidoo kale khatar fatahaadeed oo weyn.
Kenya ayaa sidoo kale ka mid ah waddamada ugu nugul roobabka xad-dhaafka ah ee la saadaaliyey. ICPAC waxay sheegtay in waqooyi-bari Kenya iyo qaybo kale oo dalka ah ay leeyihiin fursad sare oo roobab ka badan caadiga ah.
Taariikh ahaan Kenya waxay la kulantay fatahaado waaweyn xilliyada ay dhacaan xaaladaha El Niño, taasoo keentay dhimasho, barakac iyo burbur kaabayaal.
Sidaa darteed, digniinaha hore iyo qorsheynta daadgureynta dadka ku nool meelaha halista ah waxay noqon karaan kuwo muhiim ah, gaar ahaan deegaannada ku dhow webiyada iyo meelaha dhulka hooseeya.
Koonfurta Itoobiya ayaa si gaar ah loogu saadaaliyey roobab ka badan caadiga ah. Tani waxay saameyn ku yeelan kartaa beeraha, xoolaha iyo bulshada ku nool meelaha ku dhow wabiyada.
Maadaama qaar ka mid ah biyaha ka yimaada dhulka sare ee Itoobiya ay ku biiraan nidaamka webiyada ee u gudba Soomaaliya, roobab culus oo ka da’a Itoobiya waxay mararka qaar saameyn ku yeelan karaan xaaladda fatahaadaha ee Soomaaliya.
Sidaas darteed, saadaasha Itoobiya ma aha arrin ku kooban gudaha dalkaas, balse waxay xiriir toos ah la leedahay xaaladda biyaha iyo fatahaadaha ee Soomaaliya.
Saamaynta roobabka badan kuma koobna Soomaaliya, Kenya iyo Itoobiya. ICPAC waxay sheegtay in roobab ka badan caadiga ah laga filayo qaybo ka mid ah Uganda, Rwanda, Burundi, Tanzania iyo Koonfurta Suudaan, inkastoo heerka khatarta iyo qaabka roobku uu dal walba ku kala duwan yahay.
Sidaa darteed, ma saxna in la yiraahdo dalalka sida Rwanda, Burundi iyo Uganda “waxay ka badbaadayaan” El Niño. Saadaasha rasmiga ahi waxay muujinaysaa in qaybo ka mid ah dalalkaas ay iyaguna heli karaan roobab badan, inkastoo heerarka iyo meelaha saameyntu ku kala duwan yihiin.
Mid ka mid ah khataraha ugu waaweyn ee roobabka xad-dhaafka ah waa burburka kaabayaasha dhaqaalaha.
Buundooyinka ayaa laga yaabaa inay burburaan marka biyuhu xoog ku maraan, waddooyinka waaweyn iyo kuwa isku xira magaalooyinka ayaa go’i kara, halka waddooyinka aan laami ahayn ay isu beddeli karaan meel aan gaadiid mari karin.
Sidoo kale, fatahaaduhu waxay dhaawici karaan khadadka korontada, isgaarsiinta, xarumaha caafimaadka, iskuullada, suuqyada iyo guryaha.
WMO waxay si gaar ah uga digtay in roobabka xad-dhaafka ahi ay sababi karaan khasaare naf iyo maal, burburka dalagyada, dhaawaca kaabayaasha muhiimka ah, cudurrada biyaha iyo kaneecada lagu kala qaado, iyo carqalad ku timaadda adeegyada caafimaadka iyo nafaqada.
Marka laga hadlayo Soomaaliya iyo Kenya, magaca El Niño wuxuu xambaarsan yahay xusuus xooggan oo la xiriirta fatahaado waaweyn.
ICPAC iyo WMO waxay 1997 iyo 2023 u aqoonsadeen sannado tusaale u ah xaaladaha hadda jira, maadaama labadaas sano ay Geeska Afrika ka dhaceen roobab ka badan caadiga xilliga Oktoobar–Diseembar. Hay’adaha cimiladu waxay si kastaba ku adkeeyeen in dhacdo kasta oo El Niño ah ay gaar tahay, sidaas darteed sannadihii hore looma qaadan karo saadaal toos ah oo muujinaysa waxa 2026 dhici doona.
Jawaabtu waa in El Niño uusan si toos ah u ahayn masiibo. Waxa khatarta ka dhiga waa marka roobab badan ay ku dhacaan meelaha nugul, gaar ahaan meelaha ay dadku ku nool yihiin dhul hooseeya, meelaha aan lahayn biyo-mareenno ku filan iyo goobaha kaabayaasha dhaqaale ay daciif yihiin.
Sidaas darteed, digniinta ugu weyn ee hadda taagan waa in dowladaha iyo hay’adaha gargaarku ay haystaan waqti ay ku diyaargaroobaan ka hor inta uusan bilaaban xilli-roobaadka.
ICPAC waxay si cad ugu baaqday hay’adaha iyo dowladaha inay adeegsadaan saadaasha si ay u qaadaan tallaabooyin hore oo diyaar-garow iyo ka hortag ah, iyadoo saadaasha gobolka la cusboonaysiin doono toddobaadle, bille iyo xilliyeed.
Soomaaliya waxaa muhiim u ah in digniinta cimilada loo beddelo tallaabo degdeg ah. Waa in la nadiifiyaa kanaallada iyo biyo-mareennada magaalooyinka, la hubiyaa buundooyinka iyo waddooyinka halista ah, lana diyaariyaa qorshe lagu daadgureyn karo dadka ku nool meelaha fatahaaduhu sida joogtada ah u saameeyaan.
Sidoo kale, waa muhiim in bulshada loo sheego goobaha ay tahay inay ka fogaadaan marka roobab xooggan da’aan, iyadoo la diyaarinayo nidaam digniin hore oo gaara dadka ku nool dhulka miyiga ah iyo kuwa ku nool xeryaha barakacayaasha.
Saadaasha cusub ee ICPAC iyo WMO waxay muujinaysaa in Geeska Afrika uu wajahayo xilli Oktoobar–Diseembar ah oo laga filayo roobab ka badan caadiga, iyadoo Soomaaliya, Kenya iyo koonfurta Itoobiya ay ka mid yihiin meelaha ugu weyn ee saadaashu tilmaamayso. Qaybo ka mid ah Soomaaliya, Kenya iyo Itoobiya ayaa leh fursad aad u sarreysa oo roobab ka badan caadiga ah, iyadoo koonfurta Soomaaliya iyo qaybo ka mid ah Kenya la filayo inay helaan roobab xilliyeed oo gaari kara in ka badan 400 mm.
Roobabkaasi waxay noqon karaan nimco haddii ay si habsami leh u da’aan, maadaama ay kor u qaadi karaan biyaha, daaqa iyo wax-soo-saarka beeraha. Laakiin haddii ay noqdaan kuwo xad-dhaaf ah, waxay sababi karaan fatahaado, barakac, cudurro, burburka waddooyinka iyo buundooyinka, khasaaraha dalagyada iyo dhaawaca guryaha iyo adeegyada muhiimka ah.
Sidaa darteed, waxa hadda ugu muhiimsan ma aha oo keliya in laga hadlo El Niño, balse waa in Soomaaliya iyo dalalka gobolka ay ka faa’iideystaan digniinta hore, si roobka loo filayo loogu diyaargaroobo ka hor inta aysan fatahaaduhu bilaaban.
