Wasiirka Gaashaandhigga Dowladda Federaalka Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi, ayaa sheegay in dowladda Soomaaliya ay dhaqaale ku bixisay ololihii doorashada Madaxweynaha Somaliland, Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi (Cirro), ee dhacday sannadkii 2024, isaga oo sheegay in taageeradaasi ay salka ku haysay hadallo uu Cirro ka sheegay diyaar u ahaanshaha wada-hadal ku saabsan midnimada Soomaaliya.
Fiqi ayaa sheegay in dowladda Soomaaliya ay taageertay Cirro xilligii ololaha doorashada, kaddib markii uu muujiyay inuu ka duwanaan karo hoggaamiyeyaashii isaga ka horreeyay, isla markaana uu diyaar u yahay in laga wada hadlo mustaqbalka xiriirka Somaliland iyo Soomaaliya.
Wasiirka ayaa tilmaamay in taageerada dowladda Federaalka ay ku salaysnayd fahamkii ay ka qaadatay hadallada Cirro ee ku saabsanaa midnimada, wada-hadalka iyo suurtagalnimada in labada dhinac ay gaaraan heshiis cusub oo lagu xallinayo khilaafaadka muddada dheer soo jiray.
“Cirro halkan ayaa laga taageeray, halkan ayaa laga maalgeliyay, waxaana loo taageeray inuu yiri ragii hore waan ka macquulsanahay, midnimadii ayaan oggolahay inaan ka wada hadalno, shuruudo cusubna waan oggolahay inaan wada dejisanno. Kharashka ugu badan dowladda Soomaaliya ayaa bixisay,” ayuu yiri Axmed Macallin Fiqi.
Hadalkan ayaa soo bandhigaya sheegasho siyaasadeed oo xasaasi ah oo la xiriirta doorashadii Somaliland ee 2024, hase yeeshee faahfaahin dheeraad ah lagama bixin cadadka lacagta la sheegay in la bixiyay, qaabka loo gaarsiiyay ololaha ama cidihii si toos ah uga qayb qaatay maalgelinta. Sidoo kale, sheegashada wasiirka weli waxay u baahan tahay xaqiijin madax-bannaan.
Wasiirka Gaashaandhigga ayaa sidoo kale muujiyay sida uu uga xun yahay xiriirka sii xoogeysanaya ee Somaliland la yeelatay Israa’iil, isaga oo sheegay in tallaabadaasi ay ka duwan tahay rajadii ay dowladda Soomaaliya ka qabtay hoggaanka cusub ee Somaliland markii uu xilka ku guuleystay.
Fiqi ayaa hadalladiisa ku muujiyay in dowladda Federaalka ay filaysay in hoggaanka Cirro uu mudnaan siin doono wada-hadalka Soomaaliya iyo Somaliland, gaar ahaan arrimaha la xiriira midnimada dalka, halkii ay ka raadin lahayd xiriirro dibadeed oo sii adkeyn kara khilaafka labada dhinac.
Xiriirka Somaliland iyo Israa’iil ayaa noqday arrin si weyn looga doodayo gobolka, gaar ahaan kaddib markii Cirro uu booqasho rasmi ah ku tegay Israa’iil bishii Juun 2026, halkaas oo uu kula kulmay madaxda dalkaas, lagana hadlay xoojinta xiriirka labada dhinac iyo iskaashiga dhinacyada kala duwan.
Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa si adag uga soo horjeedda xiriirkaas, iyadoo ku doodaysa in tallaabooyinka la xiriira aqoonsiga iyo iskaashiga Israa’iil ay saameyn ku yeelan karaan midnimada iyo madax-bannaanida dhuleed ee Soomaaliya.
Dhanka kale, hoggaanka Somaliland ayaa xiriirka dibadeed u arka qayb ka mid ah dadaallada uu maamulkoodu ugu jiro helitaanka aqoonsi caalami ah iyo ballaarinta iskaashiga siyaasadeed, dhaqaale iyo amni.
Fiqi ayaa sidoo kale ka hadlay tacaddiyadii ay dowladdii milatariga ahayd ee Soomaaliya ka geysatay gobollada waqooyi, isaga oo sheegay in aan la iska indho tiri karin dhibaatadii taariikhiga ahayd ee dhacday, balse uu ku dooday in mas’uuliyiinta hadda hoggaamisa dowladda Federaalka aanay ka mid ahayn xukuumaddii milatariga.
Wasiirka ayaa sheegay in isaga, Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud iyo Ra’iisul Wasaare Xamse Cabdi Barre aanay ka mid ahayn dowladdii milatariga ahayd ee lagu eedeeyo tacaddiyadaas.
“Lama aasi karo dhibaatadii dhacday ee dowladdii milatariga ahayd dalka ka geysatay, laakiin dowladda milatariga ah yaan ka mid ahayn. Cirro, Muuse Biixi iyo Maxamed Ibraahim Cigaal baa ka mid ahaa, laakiin aniga, Xasan Sheekh iyo Xamse midkeenna kama mid ahayn,” ayuu yiri Fiqi.
Hadalkan ayaa taabanaya mid ka mid ah arrimaha ugu xasaasisan ee ku jira doodda siyaasadeed ee u dhexeysa Muqdisho iyo Hargeysa, kaas oo ah xusuusta tacaddiyadii dhacay dhammaadkii toddobaatanaadkii iyo siddeetamaadkii, gaar ahaan xilligii dowladdii Maxamed Siyaad Barre.
Tacaddiyadaas, burburkii magaalooyinka iyo khasaaraha naf iyo maal ee ka dhashay colaaddii xilligaas ayaa weli saameyn ku leh aragtida siyaasadeed ee qaybo ka mid ah bulshada Somaliland. Arrintan ayaa sidoo kale ka mid ah qodobbada ay tahay in si dhab ah looga hadlo haddii la doonayo dib-u-heshiisiin waarta.
Fiqi ayaa sheegay inuusan qaadi karin masuuliyadda falalkii ay geysatay dowladdii milatariga ahayd maadaama aanu ka tirsanaan jirin, balse uu diyaar u yahay in laga wada hadlo dhibaatadii taariikhiga ahayd.
Si kastaba ha ahaatee, doodda ku saabsan masuuliyadda taariikhiga ah iyo dib-u-heshiisiintu kuma koobna oo keliya cidda xilka haysay xilligaas, balse waxay sidoo kale ku saabsan tahay sidii loo aqoonsan lahaa dhibbanayaasha, loo wajihi lahaa tabashooyinka jira, loona heli lahaa hannaan lagu dhisayo kalsooni labada dhinac ah.
Wasiirka ayaa sheegay in haddii ay jiraan qodobo ka dhiman heshiisyadii iyo wada-hadalladii la xiriiray midnimadii 1960-kii, ay habboon tahay in arrimahaas dib loo soo qaado, si labada dhinac ay uga wada hadlaan tabashooyinka taagan.
Sida uu sheegay, wada-hadal kasta oo lagu xallinayo khilaafka Soomaaliya iyo Somaliland waa inuu fursad u siiyaa labada dhinac inay miiska soo saaraan cabashooyinkooda, isla markaana ay ka wada xaajoodaan qaabka loo qaybsanayo awoodda, maamulka iyo arrimaha kale ee lagu kala aragti duwan yahay.
Midnimadii 1960-kii ayaa ah udub-dhexaadka doodda siyaasadeed ee labada dhinac. Somaliland waxay ku dhawaaqday inay dib ula soo noqotay madax-bannaanideeda sannadkii 1991, halka dowladda Federaalka Soomaaliya ay ku adkeysanayso midnimada iyo wadajirka dhuleed ee dalka.
Khilaafka labada dhinac ayaa muddo dheer saameyn ku lahaa wada-hadallada siyaasadeed, iyadoo arrimaha awood-qaybsiga, dastuurka, amniga, kheyraadka iyo matalaadda siyaasadeed ay ka mid yihiin qodobbada sida joogtada ah loo isku hayo.
Hadalka Fiqi ayaa muujinaya in dowladda Federaalka ay weli ku dooddo in wada-hadal iyo heshiis cusub lagu xallin karo tabashooyinka Somaliland, inkasta oo aan la ogeyn in hadalladan ay horseedi doonaan qorshe wada-hadal oo cusub ama tallaabooyin rasmi ah oo labada dhinac ay qaadaan.
Sheegashada Fiqi ee ku saabsan maalgelinta ololihii Cirro, dhaleeceynta xiriirka Somaliland iyo Israa’iil, iyo doodda ku saabsan tacaddiyadii dowladdii milatariga ayaa mar kale soo nooleynaya su’aalaha la xiriira mustaqbalka xiriirka Muqdisho iyo Hargeysa.
Dhinaca dowladda Federaalka, midnimada Soomaaliya ayaa weli ah mowqifka rasmiga ah, iyadoo madaxda dowladda ay ku baaqayaan in khilaafaadka lagu xalliyo wada-hadal iyo heshiis siyaasadeed. Dhanka Somaliland, hoggaanka maamulka ayaa sii wada dadaallada uu ku raadinayo aqoonsi caalami ah iyo xiriirro dibadeed oo ballaaran.
Waxaa weli furan su’aalo la xiriira in labada dhinac ay diyaar u yihiin inay dib ugu laabtaan wada-hadallo wax-ku-ool ah, in laga heshiin karo tabashooyinkii taariikhiga ahaa iyo in la heli karo hannaan siyaasadeed oo wax ka qabta khilaafaadka ku saabsan midnimada, awood-qaybsiga iyo mustaqbalka labada dhinac.
Ugu dambeyn, hadalka Fiqi wuxuu xambaarsan yahay sheegasho muhiim ah oo ku saabsan kaalintii dowladda Soomaaliya ku lahayd ololihii doorashada Somaliland ee 2024, balse xaqiijinta faahfaahinta maalgelintaas iyo jawaabta dhinaca Cirro ayaa muhiim u noqon doonta fahamka buuxa ee arrintan.
