Madaxweynihii hore ee Mareykanka Barack Obama ayaa qirtay in mid ka mid ah khaladaadkii ugu waaweynaa ee xukuumaddiisa uu ahaa in aan si wanaagsan loo qorsheyn waxa ka dhalanaya faragelintii militari ee Liibiya iyo ridistii hoggaamiyihii muddada dheer talada dalka hayay, Muammar Gaddafi.
Obama ayaa hadalkan sheegay sanadkii 2016-kii, xilli uu weli ahaa Madaxweynaha Mareykanka, isagoo wareysi uu siiyay Fox News ku tilmaamay qaladkiisa ugu weyn “qorshe la’aanta maalinta ka dambeysa” faragelintii Liibiya ee 2011-kii. Isla markaana wuxuu weli ku adkeysanayay in faragelintii militari xilligaas ay ahayd tallaabo uu u arkayay mid sax ah.
Hadalkiisa ayaa muujinayay in maamulka Obama uu si weyn uga gaabiyay qorsheynta marxaladdii ka dambeysay burburkii nidaamkii Gaddafi, gaar ahaan sidii loo dhisi lahaa dowlad awood leh, loo mideyn lahaa hay’adaha ammaanka iyo sidii looga hortagi lahaa in dalka uu galo firaaq siyaasadeed iyo mid amni.
Sannadkii 2011-kii, Liibiya waxay gashay kacdoonkii loo bixiyay Arab Spring, kaas oo sababay dagaal u dhexeeyay xukuumaddii Muammar Gaddafi iyo kooxihii hubeysnaa ee kasoo horjeeday.
Mareykanka iyo xulafadiisa reer Yurub ayaa taageeray howlgal militari oo uu hoggaaminayay NATO, kaas oo duqeymo cirka ah ka fuliyay Liibiya. Howlgalka ayaa ugu dambeyn gacan ka geystay in ciidamadii ka soo horjeeday Gaddafi ay awoodaan inay ridaan nidaamkii uu hoggaaminayay.
Gaddafi, oo Liibiya xukumayay tan iyo 1969-kii, ayaa bishii Oktoobar 2011 lagu qabtay meel u dhow magaalada Sirte, waxaana la dilay wax yar kaddib.
Ridistii Gaddafi waxay soo afjartay in ka badan afartan sano oo uu talada dalka hayay, balse meesha uu ka baxay nidaamkii xoogga badnaa waxaa si degdeg ah u buuxiyay kooxo hubeysan, maleeshiyaad iyo dhinacyo siyaasadeed oo isku haya awoodda dalka.
Obama markii dambe wuxuu sheegay in dhibaatada ugu weyn aysan ahayn oo keliya go’aankii lagu farageliyay Liibiya, balse ay ahayd in aan la sameyn qorshe ku filan oo lagu maareeyo dalka kaddib markii Gaddafi laga tuuro xukunka.
Hadalkan wuxuu ka dhigan yahay in Washington iyo xulafadeedu ay si weyn diiradda u saareen sidii loo joojin lahaa awooddii Gaddafi, balse aysan si isku mid ah ugu diyaar garoobin su’aasha ah: yaa xukumi doona Liibiya marka Gaddafi meesha ka baxo, sideese loo dhisi doonaa dowlad awood leh?
Qorshe la’aantaas ayaa ka mid noqotay arrimaha lagu dhaliilo faragelintii NATO, iyadoo dalka uu galay marxalad dheer oo kala qaybsanaan siyaasadeed iyo mid militari ah.
Burburkii nidaamkii Gaddafi kaddib, Liibiya waxay la kulantay caqabado waaweyn oo ku saabsan dhismaha dowlad dhexe oo awood leh.
Maleeshiyaad hubeysan oo hore uga qayb qaatay dagaalkii Gaddafi ka dhanka ahaa ayaa sii haystay hubkoodii, waxaana soo baxay kooxo iyo maamullo kala duwan oo ku loollamaya awoodda iyo kheyraadka dalka.
Dalka ayaa sidoo kale galay dagaallo iyo khilaafaadyo soo noqnoqday, iyadoo kooxo xagjir ah oo ay ku jiraan ISIS ay muddo ka faa’iideysteen firaaqii amni ee ka dhashay burburkii hay’adihii dowladeed.
Arrintan ayaa Liibiya ka dhigtay tusaale inta badan loo adeegsado marka laga hadlayo khatarta ka dhalan karta ridista nidaam dowladeed iyadoo aan la hayn qorshe cad oo lagu dhisayo nidaam beddelkiisa awood u leh inuu ilaaliyo amniga iyo midnimada dalka.
Obama wuxuu sidoo kale xilligaas dhaliil u jeediyay doorkii Britain iyo Faransiiska ee faragelintii Liibiya.
Wareysi uu siiyay majaladda The Atlantic ayuu ku sheegay in Ra’iisul Wasaarihii Britain David Cameron uu markii dambe “mashquulay” arrimo kale, halka Madaxweynaha Faransiiska Nicolas Sarkozy uu lahaa dano siyaasadeed oo gaar ah oo la xiriiray doorka Faransiiska ee howlgalka.
Doodda Obama waxay sidaas ku muujisay in faragelinta Liibiya aysan ahayn go’aan ay qaadatay Washington oo keliya, balse ay ahayd howlgal ay door muuqda ku lahaayeen xulafada reer Yurub.
In ka badan toban sano kaddib, xaaladda Liibiya waxay weli xambaarsan tahay raadadkii burburkii nidaamkii Gaddafi. Dalka wuxuu muddo dheer la tacaalayay kala qaybsanaan siyaasadeed, kooxo hubeysan iyo caqabado ku saabsan dhismaha hay’ad dowladeed oo mideysan.
Qisada Liibiya waxay noqotay mid si weyn looga doodo marka laga hadlayo siyaasadda faragelinta militari iyo waxa dhaca marka nidaam talis ah la rido iyadoo aan la hayn qorshe dhammaystiran oo loogu talagalay marxaladda kala guurka.
Qirashada Obama ayaa sidaas darteed muhiimad gaar ah leh, maadaama uu isagu ahaa madaxweynaha Mareykanka xilligii faragelinta 2011-kii, isla markaana markii dambe si cad u sheegay in qorshe la’aanta wixii ka dambeeyay ridistii Gaddafi ay ahayd “qaladkii ugu weynaa” ee madaxtinimadiisa.
Dhaxalka Liibiya ayaa weli xusuusin u ah dowladaha ku lug yeesha faragelinta dal shisheeye in guusha militari aysan keligeed dammaanad qaadin xasillooni siyaasadeed; waxa ka sii muhiimsan ayaa noqon kara qorshaha lagu dhisayo hay’adaha dowladeed, amniga iyo nidaamka siyaasadeed marka dagaalku dhammaado.
