Madaxweynaha Somaliland, Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro, ayaa hadal uu jeediyay intii lagu guda jiray booqashadiisii Israa’iil bishii Juun ee la soo dhaafay, kuwaas oo aanu meesha ka saarin suurtagalnimada in saldhig militari oo Israa’iil leedahay laga sameeyo gobolka, ayaa dhaliyay dood ballaaran. Waxay sidoo kale dib u soo nooleeyeen dareenka ku wajahan laba goobood oo istaraatiiji ah oo ka tirsan garoonka diyaaradaha Berbera, kuwaas oo ay ka socdaan hawlo horumarineed oo ballaaran.
Wasiirka difaaca Somaliland, Maxamed Yuusuf, ayaa sheegay in Israa’iil ay tababar siiso ciidamada booliska iyo kuwa milatariga ee gobolka, sida ay sheegtay wakaaladda Reuters.
Sidoo kale wasiirka difaaca Israa’iil, Israel Katz, ayaa xaqiijiyay in Israa’iil iyo Somaliland ay si qarsoodi ah u wada shaqeynayeen sannado badan. Tani waxay qayb ka tahay tallaabooyin isdaba joog ah oo muujinaya jiritaanka iskaashi diblomaasiyadeed iyo mid amni oo dhow oo u dhexeeya labada dhinac, tan iyo markii Israa’iil ay aqoonsatay Somaliland bishii Diseembar ee la soo dhaafay, ilaa markii Somaliland ay dhawaan safaarad ka furtay Qudus.
Katz ayaa xaqiijiyay in labada dhinac ay “go’aansadeen inay sare u qaadaan iskaashiga amni ee ka dhexeeya heerar cusub, taas oo dan u ah labada shacab iyo xasiloonida gobolka.”
Kooxda xaqiijinta xaqiiqooyinka ee BBC-da ayaa baaritaan ku samaysay sawirro dayax-gacmeed laga qaaday garoonka diyaaradaha Berbera iyo xarun badeed ku dhow, kuwaas oo muujinaya dhismooyin iyo qodis socday sannado badan. Hawlahan dhismaha ayaa keenaya su’aalo ku saabsan in ay yihiin mashaariic ku kooban kaabayaasha dhaqaalaha iyo ganacsiga oo keliya, mise ay sidoo kale noqon karaan kuwo mustaqbalka loo adeegsan karo ujeeddooyin militari.
Sawirrada dayax-gacmeedka ee garoonka ayaa muujinaya ballaarin weyn oo la sameeyay sannadihii la soo dhaafay. Sannadkii 2018, garoonku wuxuu lahaa oo keliya dhabbaha diyaaradaha oo aan si buuxda ugu habboonayn isticmaalka, halka sawirro cusub oo la qaaday bishii May ee sanadkan ay muujinayaan in dhabbaha diyaaradaha si buuxda loo dhammaystiray. Dhererka dhabbaha ayaa tilmaamaya in loo adeegsan karo soo dhoweynta diyaarado rayid iyo kuwo militari labadaba, sida ay sheegeen khubarro ay BBC-da la hadashay.
Intaa waxaa dheer, waxaa la arkayaa in la dhammaystiray dhismayaal cusub oo ku dhow aagga saadka, kuwaas oo laga yaabo inay noqdaan hangarro loogu talagalay diyaaradaha aan duuliyaha lahayn.
Sida uu sheegay khabiirka arrimaha dayax-gacmeedyada iyo ilaha furan, Wim Zwijnenburg, “garoonku wuxuu si fudud u martigelin karaa hawlgallo weerar, oo ay u badan tahay kuwo ka dhan ah Xuutiyiinta. Dhismayaasha halkaas ka socda waxay jireen muddo, maaddaama waxa loo baahan yahay ay yihiin oo keliya dhabbaha diyaaradaha, hangar diyaaradeed, nidaamyada isgaarsiinta iyo sahayda shidaalka.”
Zwijnenburg ayaa u sheegay BBC-da xaqiijinta xaqiiqooyinka in “ay u badan tahay in hangarka diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee ku yaalla geeska sare ee midig ee saldhigga dhowaan la dhisay. Dhismaha goobtan wuxuu socday tan iyo sannadkii 2017, xaruntuna si buuxda uma aysan bilaabin shaqada ilaa bilowgii sannadkii hore.”
Zwijnenburg wuxuu intaas ku daray: “Waxaa sidoo kale jira 18 god oo qoto dheer oo ku dhow dhabbaha diyaaradaha, kuwaas oo loo isticmaali karo kaydinta rasaasta iyo bakhaarro shidaal.”
Sawirrada dayax-gacmeedka ayaa sidoo kale muujiyay deked badeed cusub oo ku taalla meel dhowr mitir u jirta Garoonka Diyaaradaha Berbera. Sawirradu waxay tilmaamayaan in hawlaha qodista iyo diyaarinta dekedda ay bilaabmeen sannadkii 2018, ayna socdeen marxalado kala duwan ilaa ku dhowaad laga dhammaystiray bishii May 2025.
Dekeddu waxay u muuqataa qaab marin badeed qoto dheer ah oo loogu talagalay in lagu soo dhaweeyo maraakiibta iyo maraakiibta sahayda. Sidoo kale, midabka madow ee biyaha ka muuqda sawirrada dayax-gacmeedka ayaa tilmaamaya qoto-dheer ku filan oo ay ku soo geli karaan maraakiib waaweyn, waxaana laga yaabaa xitaa maraakiib taageero militari ah, sida ku cad qiimeynnada khubarrada ay BBC-da ay la tashatay.
Yaa ka dambeeya hawlaha horumarinta?
Kooxda xaqiijinta xaqiiqooyinka ayaa baartay cidda fulinaysa hawlaha horumarinta, waxaana soo baxday in Israa’iil aysan ahayn dhinaca gacanta ku haya hawlaha horumarinta iyo qodista ee garoonka ka socday sannado badan. Waxaa sidoo kale la ogaaday in shirkadda Imaaraadka Carabta ee “Terminal Holdings” ay ka mid ahayd hay’adihii ugu waaweynaa ee ka qayb qaatay horumarinta garoonka tan iyo sannadkii 2018. Ku-xigeenka madaxweynaha shirkadda ayaa afar sano ka hor qoraal uu ku daabacay akoonkiisa barta “LinkedIn” ku xaqiijiyay in la bilaabay hawlaha horumarinta iyo diyaarinta dhammeystiran ee Garoonka Diyaaradaha Berbera.
Tani waxay muujinaysaa in qaybta ugu badan ee hawlaha dhismaha ee hadda socda ay ka horreeyeen isu soo dhawaanshaha dhowaan dhex maray Israa’iil iyo Somaliland.
In kasta oo ay jiraan hawlo horumarineed iyo casriyeyn ah oo ka socda Garoonka Diyaaradaha Berbera iyo dekedda badda ee ka soo horjeedda, haddana maamulka Somaliland ayaa beeniyay jiritaanka saldhig militari oo Israa’iili ah oo ku yaalla gobolka. Afhayeenka wakiilka Somaliland ee Boqortooyada Midowday ayaa u sheegay BBC-da xaqiijinta xaqiiqooyinka in “aysan hayn wax xog ah oo ku saabsan jiritaanka saldhig militari oo ku yaalla Somaliland xilligan.”
Maxay Israa’iil ka rabtaa Somaliland?
Sida ay qabaan falanqeeyayaal, Israa’iil waxay u aragtaa Geeska Afrika inuu yahay qayb si toos ah ugu xiran amniga Badda Cas, waxayna muddo tobannaan sano ah ku dadaalaysay inay dhisto shabakad xiriir siyaasadeed iyo mid amni oo ay la yeelato dalalka gobolka, si ay u ilaaliso khadadka maraakiibta iyo inay xoojiso saameynteeda gobolka.
Garoonka Diyaaradaha Berbera waxaa loo arkaa goob istaraatiiji ah oo lagu kormeeri karo dhaqdhaqaaqa maraakiibta ee Gacanka Cadmeed iyo Badda Cas, maadaama uu ku dhow yahay Marin-biyoodka Baab al-Mandab. Sidoo kale wuxuu aad ugu dhow yahay deegaannada ay Xuutiyiintu ka taliyaan ee Yemen, iyadoo Berbera ay qiyaastii 550 kiiloomitir oo keliya u jirto Sanca.
Xaaladdan awgeed, Orna Mizrahi, oo ah cilmi-baare ka tirsan Machadka Daraasaadka Amniga Qaranka, ayaa hadallo ay siisay BBC-da xaqiijinta xaqiiqooyinka ku sheegtay in “muhiimadda Somaliland ay Israa’iil u leedahay ay sii korodhay sababo la xiriira dhibaatada Xuutiyiinta iyo markii ay bilaabeen inay gantaallo ku ridaan Israa’iil. Taasi waxay Israa’iil ku dhalisay inay garwaaqsato muhiimadda ay leedahay in ay sii xoojiso xiriirkeeda Somaliland si ay ula socoto xaaladda Yemen.”
Mizrahi waxay intaas ku dartay: “Tani waxay ahayd dhiirrigelinta; waxaan doonaynay inaan xoojinno xiriirka Somaliland, sababtoo ah waxay Israa’iil siinaysaa faa’iido istaraatiiji ah oo ku saabsan qaaradda Afrika oo dhan. Yemen waxay ku taallaa dhinaca kale, taas oo u oggolaanaysa Israa’iil inay halkaas ka hesho nooc joogitaan ah, isla markaana ay ula socoto waxa ka socda dhinaca kale sababo la xiriira sirdoon iyo kormeer, iyo inay fahanto dhaqdhaqaaqyada Xuutiyiinta. Taasi waa arrinta muhiimka ah.”
